આજ એટલે કે 4 ડિસેમ્બરે ભારતીય નૌકાદળ દિવસ ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતીય નૌકાદળને વિશ્વની પાંચમી સૌથી મોટી નૌકા શક્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગ્લોબલ ફાયરપાવર રેન્કિંગ 2025 મુજબ, અમેરિકા પ્રથમ, ચીન બીજા, રશિયા ત્રીજા અને જાપાન ચોથા ક્રમે છે, જ્યારે ભારતનું નૌકાદળ પાંચમા ક્રમે છે.
નવી દિલ્હી: 4 ડિસેમ્બરે ભારત નેવી ડે ઉજવે છે, આ દિવસે ભારતીય નૌકાદળની તાકાત અને તેની ઉપલબ્ધિઓને યાદ કરવામાં આવે છે. વર્તમાનમાં ભારતીય નૌકાદળ વિશ્વનું પાંચમું સૌથી મોટું નૌકાદળ છે, જે ચીન અને પાકિસ્તાન કરતાં ઘણી મજબૂત સ્થિતિમાં છે. ગ્લોબલ ફાયરપાવર રેન્કિંગ 2025 મુજબ, વિશ્વના સૌથી મોટા નૌકાદળો અનુક્રમે અમેરિકા, ચીન, રશિયા, જાપાન અને ભારતના છે. પાકિસ્તાનનું નૌકાદળ 27મા ક્રમે છે.
ભારતીય નૌકાદળની સંરચના અને તાકાત
ભારતીય નૌકાદળના કાફલામાં બે એરક્રાફ્ટ કેરિયરનો સમાવેશ થાય છે – INS વિક્રમાદિત્ય અને નવું INS વિક્રાંત. આ ઉપરાંત, નૌકાદળ પાસે ડિસ્ટ્રોયર, ફ્રિગેટ, કોર્વેટ, સબમરીન, પેટ્રોલ વેસલ અને એમ્ફીબિયસ વોરફેર શિપ છે.
- એરક્રાફ્ટ અને યુદ્ધ જહાજો: INS વિક્રમાદિત્ય અને INS વિક્રાંત નેવીની હવાઈ શક્તિ દર્શાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. INS વિક્રાંત 36 એરક્રાફ્ટવાળું એર ગ્રુપ લઈ જઈ શકે છે અને તેમાં STOBAR કન્ફિગરેશન છે. INS કોલકાતા અને INS વિશાખાપટ્ટનમ જેવા ડિસ્ટ્રોયર, અલગ-અલગ મિશન માટે એડવાન્સ્ડ મિસાઈલોથી સજ્જ છે.
- ફ્રિગેટ અને કોર્વેટ: શિવાલિક-ક્લાસ ફ્રિગેટ અને કામોર્ટા-ક્લાસ કોર્વેટ એન્ટી-સબમરીન વોરફેર અને કોસ્ટલ ડિફેન્સમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. INS નીલગિરી અને INS તુષિલ જેવા ફ્રિગેટ એડવાન્સ્ડ સ્ટેલ્થ ફીચર્સ અને બ્રહ્મોસ મિસાઈલ જેવા હથિયારોથી સજ્જ છે.
- નવા જહાજો: આ વર્ષે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ નૌકાદળને INS સુરત, INS નીલગિરી અને INS વાઘશીર સુપરત કર્યા.
- INS સુરત: P15B ગાઈડેડ મિસાઈલ ડિસ્ટ્રોયર, બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઈલ અને લાંબા અંતરની SAM થી સજ્જ.
- INS નીલગિરી: P17A સ્ટેલ્થ ફ્રિગેટ, એડવાન્સ્ડ સ્ટેલ્થ ફીચર્સ અને એન્ટી-સબમરીન વોરફેર ક્ષમતા.
- INS વાઘશીર: ફ્રાન્સના નેવલ ગ્રુપના સહયોગથી બનાવવામાં આવેલ અંડરસી વોરફેર શિપ, ટોર્પિડો અને એન્ટી-શિપ મિસાઈલોથી સજ્જ.
- સબમરીન અને બેલિસ્ટિક મિસાઈલ: ભારતીય નૌકાદળ પાસે 17 થી વધુ સબમરીન છે, જેમાંથી ત્રણ પરમાણુ મિસાઈલ છોડી શકે છે. ટૂંક સમયમાં INS અરિધમનના સમાવેશ બાદ ભારત પાસે પ્રથમ વખત ત્રણ ઓપરેશનલ ન્યુક્લિયર બેલિસ્ટિક સબમરીન હશે.
- માનવ સંસાધન અને એરક્રાફ્ટ: નૌકાદળમાં લગભગ 67,252 સક્રિય નૌસૈનિકો અને 75,000 રિઝર્વ છે. કાફલામાં 150 વેસલ અને સબમરીન તથા 300 એરક્રાફ્ટનો સમાવેશ થાય છે.
ચીન અને પાકિસ્તાન સાથે સરખામણી
ભારતીય નૌકાદળ પાસે વર્તમાન સમયમાં બે એરક્રાફ્ટ કેરિયર INS વિક્રમાદિત્ય અને INS વિક્રાંત છે, જે ઓપરેશનલ છે. ચીન પાસે પણ બે એરક્રાફ્ટ કેરિયર છે. પાકિસ્તાન પાસે એક પણ નથી. ભારત પાસે 18 સબમરીન એટલે કે પનડુબ્બીઓ છે. આમાંથી ત્રણ પરમાણુ મિસાઈલો છોડી શકે છે. જ્યારે ચીન પાસે 78 અને પાકિસ્તાન પાસે 9 પનડુબ્બીઓ છે. ભારત પાસે 12 ફ્રિગેટ્સ છે જ્યારે ચીન પાસે 42 અને પાકિસ્તાન પાસે માત્ર છ જ છે. ભારતીય નૌકાદળ પાસે 138 પેટ્રોલ જહાજો છે જ્યારે ચીની નેવીમાં 150 અને પાકિસ્તાન પાસે બે છે.
ભારત પાસે 12 વિનાશક યુદ્ધ જહાજો (ડિસ્ટ્રોયર) છે જ્યારે ચીન પાસે 49 વિનાશક યુદ્ધ જહાજો છે. પાકિસ્તાન પાસે બે ડિસ્ટ્રોયર છે. ભારત આગામી 10 વર્ષમાં 96 જહાજો અને પનડુબ્બીઓને નૌકાદળમાં સામેલ કરશે. ભારત પાસે 2030 સુધીમાં 160 યુદ્ધ જહાજો હશે. જ્યારે ચીન પણ પોતાની તાકાત વધારી રહ્યું છે.
ભારતીય નૌકાદળના મુખ્ય મિશન
ભારતીય નૌકાદળ સતત પોતાના કાફલાને આધુનિક બનાવી રહ્યું છે. આમાં સ્વદેશી જહાજ નિર્માણ, આધુનિક ડ્રોન અને રોબોટિક સિસ્ટમ, અને રાફેલ-એમ ફાઇટર જેટનો સમાવેશ થાય છે. નૌકાદળને 2029 સુધીમાં ચાર રાફેલ જેટ મળવાની સંભાવના છે. INS વિક્રમાદિત્ય અને INS વિક્રાંત સાથે કોલકાતા અને વિશાખાપટ્ટનમ ક્લાસ ડિસ્ટ્રોયર, સ્ટેલ્થ ફ્રિગેટ, બ્રહ્મોસ અને બરાક-8 મિસાઈલ સિસ્ટમે નૌકાદળને સશક્ત વ્યૂહાત્મક શક્તિ પ્રદાન કરી છે.
- વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ નિયંત્રણ: SLOCs અને દરિયાઈ લેનની સુરક્ષા.
- એન્ટી-સબમરીન અને એન્ટી-શિપ ઓપરેશન: અદ્યતન મિસાઈલ અને ટોર્પિડો સિસ્ટમ.
- હિંદ મહાસાગરમાં પ્રભુત્વ: ચીનની દરિયાઈ હાજરીનો સામનો કરવો.
- આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને બચાવ મિશન: દરિયાઈ સુરક્ષા અને માનવતા સેવા.
ભારતીય નૌકાદળ આજે વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી નૌકાદળોમાંનું એક છે. ચીન અને પાકિસ્તાનની સરખામણીમાં ભારતીય કાફલાની તકનીકી અને વ્યૂહાત્મક શ્રેષ્ઠતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. એરક્રાફ્ટ કેરિયર, ડિસ્ટ્રોયર, ફ્રિગેટ, કોર્વેટ, સબમરીન અને પેટ્રોલ વેસલ સાથે, ભારતીય નૌકાદળ હિંદ મહાસાગર અને તેનાથી આગળ દરિયાઈ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા સક્ષમ છે.
