ઇરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન BRICS સમિટમાં ભાગ લેવા માટે દિલ્હી પહોંચી ગયા છે. રાષ્ટ્રપતિ બન્યા બાદ ભારતનો આ તેમનો પ્રથમ પ્રવાસ છે. અમેરિકી-ઇરાન યુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમિ વચ્ચે તેમનો ભારત પ્રવાસ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. પેઝેશ્કિયાનની વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે શુક્રવારે સાંજે 6:15 વાગ્યે દ્વિપક્ષીય બેઠક પ્રસ્તાવિત છે. બંને નેતાઓ વચ્ચેની વાતચીતમાં ભારત-ઇરાન સંબંધો ઉપરાંત પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
ભારત પહોંચતા પહેલાં પેઝેશ્કિયાને BRICSના મહત્વ અને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે BRICS બેંક દેશોને ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને અમેરિકાના વર્ચસ્વના પ્રયાસોનો સામનો કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે.
રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન ગુરુવારે મોડી રાત્રે દિલ્હી પહોંચ્યા હતા. વિદેશ રાજ્યમંત્રી કે.વી. સિંહે એરપોર્ટ પર તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું. ત્યારબાદ તેમને ગાર્ડ ઑફ ઑનર આપવામાં આવ્યું અને તેમનો કાફલો હોટેલ ITC મૌર્ય માટે રવાના થયો હતો.
પુતિનની વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે શુક્રવારે બપોરે 3:30 વાગ્યે બેઠક પ્રસ્તાવિત છે. બંને નેતાઓની મુલાકાત દરમિયાન ભારત-રશિયા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ઉપરાંત સંરક્ષણ, પરમાણુ ઊર્જા, વેપાર અને ચુકવણી વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ મહત્વના રહી શકે છે.
રશિયા તરફથી ભારતમાં Su-57 ફાઇટર જેટનું ઉત્પાદન અને તેની સાથે જોડાયેલી જરૂરી ટેક્નોલોજી શેર કરવાની ઓફર અંગે પણ વાતચીત થવાની શક્યતા છે. આ સ્થિતિમાં સંરક્ષણ સહયોગ બેઠકના મુખ્ય વિષયોમાં સામેલ થઈ શકે છે.
પુતિનના પ્રવાસ દરમિયાન ભારત અને રશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગને લઈને મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા થવાની અપેક્ષા છે. રશિયાએ ભારતમાં Su-57 ફાઇટર જેટના ઉત્પાદન અને જરૂરી ટેક્નોલોજી શેર કરવાની ઓફર કરી છે.
ભારત અને રશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે. અગાઉ 2016માં ગોવામાં યોજાયેલી BRICS સમિટ દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની ડીલ પર સહમતી બની હતી.
આ વખતે પણ પુતિનની ભારત યાત્રા દરમિયાન સંરક્ષણ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા અનેક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. S-400ની બાકી રહેલી ખેપની સપ્લાય અને તેના જાળવણી સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ વાતચીતનો ભાગ બની શકે છે. આ ઉપરાંત Su-30MKI ફાઇટર જેટના અપગ્રેડ પર પણ ચર્ચા થઈ શકે છે. ‘સુપર સુખોઈ’ યોજના હેઠળ આ વિમાનોમાં વધુ સારા રડાર અને નવા હથિયારો લગાવવાની યોજના સાથે જોડાયેલા વિષયો પર બંને પક્ષ વાતચીત કરી શકે છે.
ભારત અને રશિયા વચ્ચેના સંરક્ષણ સહયોગમાં બ્રહ્મોસ મિસાઇલ કાર્યક્રમ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. બંને દેશ તેના નવા અને હળવા વર્ઝન પર સાથે મળીને કામ કરવાની તૈયારીમાં છે. બ્રહ્મોસ-NG આ સહયોગનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
આ મિસાઇલ હાલની બ્રહ્મોસની સરખામણીએ હળવી હશે અને તેને તેજસ જેવા ફાઇટર જેટમાંથી પણ લોન્ચ કરી શકાશે. આવી સ્થિતિમાં પુતિન અને મોદીની વાતચીતમાં સંરક્ષણ ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી ભાગીદારી અને બંને દેશોના સંયુક્ત સંરક્ષણ કાર્યક્રમો સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓને સ્થાન મળવાની શક્યતા છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્ર ઉપરાંત પરમાણુ ઊર્જા પણ ભારત-રશિયા વાતચીતનો મહત્વપૂર્ણ વિષય બની શકે છે. રશિયાની સરકારી કંપની રોસાટોમ ભારતમાં કુડનકુલમ પરમાણુ વીજ મથક પર કામ કરી રહી છે. બંને દેશો વચ્ચે ભારતમાં રશિયન ટેક્નોલોજી દ્વારા નવા પરમાણુ વીજ મથકો સ્થાપવાની શક્યતાઓ અંગે પણ ચર્ચા થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત ભારત અને રશિયા નાના કદના પરમાણુ રિએક્ટર વિકસાવવા માટે સહયોગની શક્યતાઓ શોધી શકે છે. આ રિએક્ટર મોટા પરમાણુ વીજ મથકોની સરખામણીએ નાના કદના હોય છે.
ભારત અને રશિયા વચ્ચે સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવાનો મુદ્દો પણ વાતચીતમાં સામેલ થઈ શકે છે. બંને દેશ ડૉલરની જગ્યાએ રૂપિયા અને રૂબલમાં વેપાર વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આ વ્યવસ્થાથી બંને દેશો વચ્ચેની ચુકવણી પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા અને ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
ક્રેમલિનના પ્રવક્તા દિમિત્રી પેસ્કોવે કહ્યું હતું કે રશિયા ડૉલરને હટાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું નથી, પરંતુ ચુકવણીની સરળ પદ્ધતિઓ માટે તૈયાર છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે BRICS દેશો સાથે રશિયાનો આશરે 90 ટકા વેપાર સ્થાનિક કરન્સીમાં થઈ રહ્યો છે.
ભારત અને રશિયા પાસે એકબીજાની કરન્સીમાં જમા થયેલા નાણાં પણ છે. આવી સ્થિતિમાં બંને પક્ષ આ ફંડ્સના ઉપયોગ અને રૂપિયા-રૂબલમાં ચુકવણી વ્યવસ્થાને સરળ બનાવવાના ઉપાયો અંગે ચર્ચા કરી શકે છે.
ભારત અને રશિયા વચ્ચે વેપાર વધારવા માટે કનેક્ટિવિટી પણ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. બંને દેશ ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) અને ચેન્નાઈ-વ્લાદિવોસ્તોક સમુદ્રી માર્ગને આગળ વધારવા અંગે ચર્ચા કરી શકે છે.
INSTC ભારતને ઇરાનના માર્ગે રશિયા સાથે જોડે છે. વેપારી કનેક્ટિવિટીની દૃષ્ટિએ આ મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે અને ભારત, ઇરાન તથા રશિયા વચ્ચે પરિવહન સંબંધોને મજબૂત કરવામાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
ચેન્નાઈ-વ્લાદિવોસ્તોક સમુદ્રી માર્ગ દ્વારા ભારત અને રશિયાના પૂર્વી વિસ્તાર વચ્ચે માલ પહોંચાડવામાં લાગતો સમય આશરે 40 દિવસથી ઘટીને 20-22 દિવસ સુધી થવાની શક્યતા જણાવવામાં આવી છે.
પુતિનના ભારત પહોંચતા પહેલાં તેમનો સુરક્ષા અને પરિવહન કાફલો પણ દિલ્હી પહોંચી ગયો હતો. ગુરુવારે નોઈડાના જેવર એરપોર્ટ પર રશિયાના ત્રણ ટ્રાન્સપોર્ટ વિમાનો પહોંચ્યા હતા. તેમાં IL-76 વિમાન પણ સામેલ હતું.
રાષ્ટ્રપતિ સાથે આવતી ઓરસ સેનેટ બખ્તરબંધ લિમોઝિન પણ ભારત પહોંચી હતી. પુતિન માટે ઉપયોગમાં લેવાતું IL-96-300PU વિમાન ‘ફ્લાઇંગ ક્રેમલિન’ તરીકે ઓળખાય છે અને તેનો ઉપયોગ ચાલતા-ફરતા રાષ્ટ્રપતિ કમાન્ડ સેન્ટર તરીકે કરવામાં આવે છે.
દિલ્હીમાં પુતિનની આંતરિક સુરક્ષા રશિયાની ફેડરલ પ્રોટેક્ટિવ સર્વિસ (FSO) સંભાળશે, જ્યારે ભારતીય એજન્સીઓ સુરક્ષાનું બાહ્ય ઘેરું સંભાળશે. પુતિનના ભોજનની પણ અલગથી તપાસ કરવામાં આવશે અને રશિયા પોતાના રસોઇયાઓનો ઉપયોગ કરશે.
રશિયાનું બીજું IL-96 વિશેષ વિમાન રાજદ્વારીઓ સાથે અગાઉ જ દિલ્હી પહોંચી ચૂક્યું હતું. રશિયાના ડેપ્યુટી વડાપ્રધાન ડેનિસ મન્ટુરોવ પણ ભારત પહોંચી ચૂક્યા છે.
BRICS સમિટ માટે દિલ્હીમાં વિશ્વના અનેક પ્રમુખ નેતાઓની હાજરી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસ પણ 18મી BRICS સમિટમાં ભાગ લેવા દિલ્હી પહોંચ્યા છે. એરપોર્ટ પર કેન્દ્રીય મંત્રી ડૉ. સુકાંત મજુમદારે તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું.
સમિટ દરમિયાન ભારત તરફથી વિવિધ દેશો સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠકોનો સિલસિલો ચાલુ છે. વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકરે હૈદરાબાદ હાઉસમાં બ્રાઝિલના વિદેશમંત્રી મૌરો વિએરા સાથે પણ મુલાકાત કરી હતી. બંને નેતાઓએ દ્વિપક્ષીય સંબંધો અને વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી હતી.
BRICS સાથે જોડાયેલા કાર્યક્રમોમાં મહેમાનો માટે ભારતીય ભોજનને પણ વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. દિલ્હીની ધ લલિત હોટેલમાં મહેમાનો માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા વિશેષ ભારતીય મેનૂમાં મિલેટ્સને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે.
પેઝેશ્કિયાન અને પુતિનની ભારત યાત્રા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે BRICSનું મંચ વૈશ્વિક કૂટનીતિ અને આર્થિક સહયોગની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ બન્યા બાદ પેઝેશ્કિયાનનો પ્રથમ ભારત પ્રવાસ બંને દેશોના સંબંધો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
પુતિન અને મોદીની બેઠકમાં સંરક્ષણ, પરમાણુ ઊર્જા, વેપાર, સ્થાનિક કરન્સીમાં ચુકવણી અને પરિવહન કોરિડોર જેવા મુદ્દાઓ ભારત-રશિયા સંબંધો માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
BRICS સમિટ દરમિયાન યોજાનારી આ ઉચ્ચસ્તરીય બેઠકો પર વૈશ્વિક સ્તરે નજર રહેશે, કારણ કે તેમાં પ્રાદેશિક સુરક્ષા, આર્થિક સહયોગ અને બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલા અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ શકે છે.
