પ્રધાનમંત્રી વિશ્વકર્મા યોજના પરંપરાગત કારીગરો અને શિલ્પકારોને આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે જોડવા અને તેમના વ્યવસાયને મજબૂત બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી છે. યોજના હેઠળ પાત્ર લાભાર્થીઓને કૌશલ્ય તાલીમ, દૈનિક વેતન, ટૂલકિટ પ્રોત્સાહન અને કોઈ ગેરંટી વિના રાહતદરે લોન સહિતની વિવિધ સુવિધાઓ આપવામાં આવે છે.
ભારતમાં પેઢીઓથી સુથાર, લુહાર, કુંભાર, સોનાર, દરજી, મોચી અને અન્ય પરંપરાગત કારીગરો પોતાની કુશળતા દ્વારા લોકોની જરૂરિયાતો પૂરી કરતા આવ્યા છે. જોકે આધુનિક સાધનો, ટેકનિકલ જાણકારી અને નાણાકીય સંસાધનોના અભાવે ઘણા કારીગરો પોતાના વ્યવસાયને મોટા પાયે વિસ્તારી શકતા નથી.
આ પરંપરાગત કારીગરો અને શિલ્પકારોને આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવાના હેતુથી કેન્દ્ર સરકારે પ્રધાનમંત્રી વિશ્વકર્મા યોજના શરૂ કરી છે. આ યોજના દ્વારા કારીગરોને કૌશલ્ય તાલીમ, આધુનિક સાધનો અને સરળ શરતો પર લોન ઉપલબ્ધ કરાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
યોજનાનો હેતુ પરંપરાગત કૌશલ્યને મુખ્ય પ્રવાહની અર્થવ્યવસ્થા સાથે જોડવાનો, ઉત્પાદનોની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો અને કારીગરોને નવા બજારો સુધી પહોંચ અપાવવાનો છે. ગ્રામ્ય અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં કામ કરતા પાત્ર કારીગરો આ યોજનાનો લાભ લઈ શકે છે.
યોજનાના અંતર્ગત 18 પરંપરાગત વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા કારીગરો અને શિલ્પકારો પાત્ર બની શકે છે. તેમાં લુહાર, સોનાર, કુંભાર, સુથાર અથવા કાષ્ઠકાર, મૂર્તિકાર અને પથ્થર કોતરનાર, મોચી અથવા જૂતા બનાવનાર, દરજી, નાઈ, ધોબી અને માળીનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત અસ્ત્રકાર, તાળાં બનાવનાર, હથોડી અને ટૂલકિટ બનાવનાર, હોડી બનાવનાર, ટોપલી, ચટાઈ અને સાવરણી બનાવનાર, ઢીંગલી અને રમકડાં બનાવનાર, રાજમિસ્ત્રી તથા માછલી પકડવાની જાળ બનાવનાર કારીગરો પણ યોજનાના દાયરામાં આવે છે.
યોજનાનો લાભ મેળવવા માટે અરજદાર હાથ અને સાધનો દ્વારા કામ કરતો પરંપરાગત કારીગર અથવા શિલ્પકાર હોવો જોઈએ અને સ્વરોજગારના આધારે સંબંધિત વ્યવસાયમાં કામ કરતો હોવો જોઈએ. અરજદારની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી જરૂરી છે.
એક પરિવારના માત્ર એક સભ્યને આ યોજનાનો લાભ મળી શકે છે. અહીં પરિવારમાં પતિ, પત્ની અને અવિવાહિત બાળકોનો સમાવેશ થાય છે.
અરજદારે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકારની કોઈ સમાન ક્રેડિટ આધારિત યોજના, જેમ કે PM સ્વનિધિ અથવા PMEGP હેઠળ લોન લીધેલી ન હોવી જોઈએ. આ ઉપરાંત પરિવારનો કોઈ સભ્ય સરકારી સેવામાં કાર્યરત ન હોવો જોઈએ.
યોજના હેઠળ પાત્ર લાભાર્થીઓને સત્તાવાર ઓળખપત્ર અને ડિજિટલ પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે છે. કારીગરોની કુશળતા સુધારવા માટે 5થી 7 દિવસની મૂળભૂત તાલીમ આપવામાં આવે છે. ઇચ્છુક લાભાર્થીઓ 15 દિવસ અથવા તેનાથી વધુ સમયગાળાની અદ્યતન તાલીમ પણ લઈ શકે છે.
તાલીમ દરમિયાન લાભાર્થીઓને દરરોજ 500 રૂપિયાનું વેતન આપવામાં આવે છે. આધુનિક સાધનો ખરીદવા માટે 15,000 રૂપિયાનું ઈ-વાઉચર અથવા અનુદાન રકમ પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.
યોજના હેઠળ કોઈ ગેરંટી વિના કુલ 3 લાખ રૂપિયા સુધીની લોન 5 ટકાના રાહતદરે વ્યાજે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ડિજિટલ વ્યવહારોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે દરેક ડિજિટલ વ્યવહાર પર 1 રૂપિયાનું પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.
પ્રધાનમંત્રી વિશ્વકર્મા યોજનામાં અરજી કરવા માટે આધાર કાર્ડ જરૂરી છે અને તે મોબાઈલ નંબર સાથે લિંક હોવું જોઈએ. આ ઉપરાંત બેંક ખાતાની વિગતો, પાસબુક અને IFSC કોડની જરૂર પડશે.
અરજદારે મોબાઈલ નંબર, પરિવારની ચકાસણી માટે રેશન કાર્ડ, જ્યાં લાગુ પડે ત્યાં જાતિ અથવા શ્રેણી પ્રમાણપત્ર અને પોતાના પરંપરાગત વ્યવસાય સંબંધિત માહિતી પણ ઉપલબ્ધ કરાવવાની રહેશે.
યોજનામાં નોંધણી કરાવવા માટે અરજદાર નજીકના કોમન સર્વિસ સેન્ટર એટલે કે CSC પર જઈ શકે છે. ત્યાં આધાર કાર્ડ અને બેંકની વિગતો સાથે બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાની રહેશે.
ત્યારબાદ CSC ઓપરેટર દ્વારા પ્રધાનમંત્રી વિશ્વકર્માના સત્તાવાર પોર્ટલ પર અરજી ફોર્મ ભરવામાં આવશે. અરજી સબમિટ થયા બાદ તેની ચકાસણી ત્રણ તબક્કામાં કરવામાં આવે છે.
ચકાસણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ પાત્ર લાભાર્થીને પ્રધાનમંત્રી વિશ્વકર્મા ડિજિટલ ID જારી કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તાલીમ, ટૂલકિટ અને લોન સંબંધિત લાભની પ્રક્રિયા આગળ વધારવામાં આવે છે.
