સરકારના હસ્તક્ષેપ બાદ દેશમાં કાર્યરત ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓએ પોતાના પ્લેટફોર્મ પરથી 10 મિનિટમાં ડિલિવરી કરવાનો દાવો હટાવ્યો છે. શ્રમ મંત્રાલયના મૂલ્યાંકન અનુસાર અતિઝડપી ડિલિવરી મોડલ ગિગ વર્કર્સની સલામતી માટે જોખમરૂપ બની રહ્યું હતું, જેને ધ્યાનમાં રાખીને કંપનીઓએ પોતાના બિઝનેસ મોડલમાં ફેરફાર કર્યો છે.
દેશમાં ઝડપથી વિસ્તરી રહેલી ક્વિક કોમર્સ સેવાઓને લઈને કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ વલણ અપનાવ્યું છે. કેન્દ્રિય શ્રમ મંત્રી મનસુખ માંડવિયાના પ્રયાસો અને ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓ સાથે થયેલી અનેક ચર્ચાઓ બાદ 10 મિનિટમાં ડિલિવરી આપતી સેવાઓ બંધ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. બ્લિન્કિટ, ઝેપ્ટો, ઝોમેટો અને સ્વિગી જેવી કંપનીઓએ સરકારની સલાહને અનુસરીને પોતાના પ્લેટફોર્મ પરથી 10 મિનિટ ડિલિવરીનો દાવો દૂર કર્યો છે.
શ્રમ મંત્રાલયનું કહેવું છે કે આ નિર્ણયનો હેતુ ગ્રાહકોને અસુવિધા પહોંચાડવાનો નથી, પરંતુ ડિલિવરી પાર્ટનર્સ તરીકે કાર્ય કરતા લાખો ગિગ વર્કર્સની સુરક્ષા અને આરોગ્યને પ્રાથમિકતા આપવાનો છે.
શ્રમ મંત્રાલયના અવલોકન મુજબ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં એવું સામે આવ્યું હતું કે ખૂબ ઓછી સમયમર્યાદામાં ડિલિવરી પૂરી કરવાની માંગ ગિગ વર્કર્સ પર જોખમી દબાણ ઊભું કરી રહી હતી. 10 મિનિટની સમયમર્યાદા પૂર્ણ કરવા માટે અનેક ડિલિવરી પાર્ટનર્સને વાહન ઝડપથી ચલાવવાની ફરજ પડતી હતી.
આ દબાણના પરિણામે ટ્રાફિક નિયમોના ભંગ, માર્ગ અકસ્માતો અને માનસિક તણાવ જેવી પરિસ્થિતિઓ જોવા મળી હતી. મંત્રાલયનું માનવું છે કે કોઈપણ બિઝનેસ મોડલની સફળતા કર્મચારીઓના જીવના જોખમે થવી જોઈએ નહીં.
સમાચાર એજન્સી એએનઆઈ મુજબ શ્રમ મંત્રાલયે ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજી હતી. બેઠક દરમિયાન ડિલિવરી સમયમર્યાદા સંબંધિત તમામ પાસાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. ચર્ચામાં સ્પષ્ટ થયું હતું કે કડક સમયમર્યાદા ડિલિવરી પાર્ટનર્સ પર અસ્વસ્થ દબાણ ઊભું કરે છે અને કેટલાક કેસમાં ગિગ વર્કર્સ પોતાને જોખમમાં મૂકતા હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું.
કેન્દ્રિય શ્રમ મંત્રી મનસુખ માંડવિયાએ બેઠક દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે ગ્રાહક સેવા મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ કર્મચારીઓની સુરક્ષા તેનાથી પણ વધુ મહત્વની છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ટેકનોલોજી અને સુવિધાના નામે માનવજીવન સાથે કોઈ સમજૂતી થઈ શકતી નથી અને સરકાર એવા મોડલને સમર્થન આપી શકતી નથી જે શ્રમિકોને અસુરક્ષિત પરિસ્થિતિમાં કામ કરવા મજબૂર કરે.
સરકારની સલાહ બાદ બ્લિન્કિટે સૌપ્રથમ પોતાના પ્લેટફોર્મ પર ફેરફાર કર્યો છે. કંપનીએ પોતાની ટૅગલાઇનમાં બદલાવ કરીને 10 મિનિટમાં 10,000થી વધુ પ્રોડક્ટ્સ ડિલિવર કરવાની વાત દૂર કરી છે અને હવે 30,000થી વધુ પ્રોડક્ટ્સ તમારા દરવાજે પહોંચાડવાની માહિતી દર્શાવી છે.
ઝેપ્ટો, ઝોમેટો અને સ્વિગી પણ ટૂંક સમયમાં પોતાના પ્લેટફોર્મ પરથી 10 મિનિટ ડિલિવરીનો વાયદો સંપૂર્ણ રીતે હટાવશે. કંપનીઓનું કહેવું છે કે ડિલિવરી સમયને વધુ વાસ્તવિક બનાવવામાં આવશે જેથી ગિગ વર્કર્સ દબાણ વિના અને સુરક્ષિત રીતે કામ કરી શકે.
ગિગ વર્કર્સની પરિસ્થિતિને લઈને સંસદમાં પણ ચર્ચા થઈ હતી. રાજ્યસભાના સાંસદ રાઘવ ચડ્ડાએ આ મુદ્દો ઉઠાવતા જણાવ્યું હતું કે દેશના લાખો ડિલિવરી પાર્ટનર્સ ભારે ગરમી, વરસાદ અને ઠંડીમાં કામ કરે છે અને છતાં તેમને કડક સમયમર્યાદાનો સામનો કરવો પડે છે.
ગિગ વર્કર્સ માટે કોડ ઑન સોશિયલ સિક્યોરિટી 2020 21 નવેમ્બર 2025થી અમલમાં આવી ચૂક્યો છે. આ કાયદા હેઠળ પ્રથમ વખત ગિગ વર્કર્સ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે અને જીવન વીમા, અકસ્માત વીમા, આરોગ્ય લાભ, માતૃત્વ લાભ તથા વૃદ્ધાવસ્થા સુરક્ષા જેવી સુવિધાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
આ કાયદા મુજબ ગિગ વર્કર્સ માટે એક સોશિયલ સિક્યોરિટી ફંડની રચના કરવામાં આવશે, જેના માધ્યમથી કલ્યાણકારી યોજનાઓને નાણાકીય સહાય આપવામાં આવશે. સાથે સાથે ગિગ વર્કર્સના હિતોની દેખરેખ માટે નેશનલ સોશિયલ સિક્યોરિટી બોર્ડની રચનાનો પણ પ્રાવધાન છે.
