કોંગ્રેસ નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ 24 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ચૂંટણી પંચ અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે ગંભીર આક્ષેપો કર્યા હતા. આશરે 55 મિનિટની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં તેમણે દાવો કર્યો કે ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદીઓમાં કથિત હેરફેર દ્વારા વિપક્ષ સામે “વોટ ચોરી” કરવામાં આવી છે. આ આક્ષેપો રાજકીય દાવા છે અને તેમને સ્વતંત્ર રીતે સાબિત થયેલા તથ્ય તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં.
રાહુલ ગાંધીએ જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ કરી હતી અને કહ્યું હતું કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તથા કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહની પણ તપાસ થવી જોઈએ. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે તેમણે જ્ઞાનેશ કુમારની નિમણૂકનો વિરોધ કર્યો હતો. ચૂંટણી પંચે SIR સંબંધિત નિર્ણયોને કાનૂની આધાર ધરાવતા ગણાવ્યા છે અને આંતરિક ટિપ્પણીઓને સામાન્ય સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાનો ભાગ ગણાવી છે.
રાહુલ ગાંધીએ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં ચૂંટણી પંચ, Special Intensive Revision (SIR) અને મતદાર યાદી સંબંધિત મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે લોકસભા અને વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ગેરરીતિ થયાનો આક્ષેપ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે તેના કારણે સત્તારૂઢ ભાજપને સામાન્ય એન્ટી-ઇન્કમ્બન્સીનો સામનો કરવો પડ્યો નથી.
તેમણે પોતાના આક્ષેપોના સમર્થનમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને અન્ય નેતાઓના ફોટોગ્રાફ્સ તથા જૂના જાહેર નિવેદનો પણ રજૂ કર્યા હતા. રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું હતું કે લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓને નુકસાન પહોંચાડવા માટે જવાબદાર લોકો સામે કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
જોકે, ચૂંટણીમાં “વોટ ચોરી” અથવા વ્યાપક ગેરરીતિના આક્ષેપોને તથ્ય તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે અલગ પુરાવા અને સત્તાવાર તપાસની જરૂર પડશે. ઉપલબ્ધ રિપોર્ટિંગમાં આને રાહુલ ગાંધીના આક્ષેપો તરીકે જ નોંધવામાં આવ્યા છે.
રાહુલ ગાંધીએ CEC જ્ઞાનેશ કુમાર પર “વોટ ચોરી”, “કાનૂન ચોરી” અને “સંસ્થા ચોરી” જેવા આક્ષેપ કર્યા હતા. તેમણે જ્ઞાનેશ કુમારને રાજીનામું આપવા અને કથિત અનિયમિતતાઓની તપાસમાં સહયોગ કરવાની માંગ કરી હતી.
તેમણે દાવો કર્યો હતો કે દેશમાં સરકારો સામે એન્ટી-ઇન્કમ્બન્સી એક સામાન્ય રાજકીય પ્રક્રિયા છે. તેના ઉદાહરણ તરીકે તેમણે પૂર્વ વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના ચૂંટણી પ્રદર્શનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે ભાજપ તથા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સામે તે જ પ્રકારની એન્ટી-ઇન્કમ્બન્સી કેમ જોવા મળી નથી.
રાહુલ ગાંધીએ તેનું કારણ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં કથિત ગેરરીતિને ગણાવ્યું હતું. આ તેમનો રાજકીય આક્ષેપ છે, ચૂંટણી પંચ અથવા કોઈ ન્યાયિક સંસ્થા દ્વારા સ્થાપિત નિષ્કર્ષ નથી.
પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું હતું કે તેમને લાંબા સમયથી ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે શંકા હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે 2025માં SIRને લઈને તેમણે અનેક પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરી હતી અને તે દરમિયાન પણ ચૂંટણી પંચ પર મતદાર યાદી સંબંધિત આક્ષેપો કર્યા હતા.
તેમના કહેવા મુજબ, કેટલીક ચૂંટણીઓ દરમિયાન ટેકનિકલ અને ચૂંટણી સંબંધિત આંકડાઓના અભ્યાસ બાદ તેમની શંકા વધી હતી અને ત્યારબાદ વિપક્ષે આ મુદ્દો જાહેરમાં ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.
તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે વિપક્ષી પક્ષો આ મુદ્દે એકજૂટ છે અને બંધારણ તથા ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો પર મળીને કામ કરશે.
Special Intensive Revision એટલે કે SIR મતદાર યાદીની વ્યાપક સમીક્ષા અને સુધારાની પ્રક્રિયા છે. ચૂંટણી પંચે તેને મતદાર યાદી અપડેટ કરવા અને પાત્ર મતદારોને સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા તરીકે આગળ વધારી છે.
The Indian Expressની તપાસ અનુસાર, જૂન 2025માં બિહારથી શરૂ થયેલી SIR પ્રક્રિયા બાદમાં 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સુધી પહોંચી અને ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીઓમાંથી 13 કરોડથી વધુ નામ દૂર કરવામાં આવ્યા. આ આંકડો ડ્રાફ્ટ રોલમાંથી દૂર કરાયેલા નામો સાથે સંબંધિત છે અને તેને પોતાના હક્કમાં કાયમી રીતે મતાધિકાર સમાપ્ત થવા સમાન માનવામાં આવવો જોઈએ નહીં.
SIRને લઈને વિવાદ મુખ્યત્વે નામોની ચકાસણી, દસ્તાવેજી પ્રક્રિયા, નવા મતદારોની નોંધણી અને મતદાર ડેટાબેઝના ટેકનિકલ સંચાલન સાથે સંબંધિત છે.
The Indian Expressના 23 સપ્ટેમ્બર 2026ના અહેવાલ અનુસાર, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત ચૂંટણી પંચના કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો સામે લેખિત આપત્તિ નોંધાવી હતી. અહેવાલ મુજબ, બંનેએ કેટલાક પગલાંને “અનધિકૃત” અને “ગેરકાયદેસર” ગણાવ્યા હતા તથા આક્ષેપ કર્યો હતો કે કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણકારી વિના લેવામાં આવ્યા હતા.
આ બંને ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા નોંધાવવામાં આવેલી આપત્તિઓ છે; તેમને ચૂંટણી પંચના અંતિમ નિર્ણય વિરુદ્ધના ન્યાયિક નિષ્કર્ષ તરીકે જોવામાં આવી શકે નહીં.
અહેવાલ બાદ ચૂંટણી પંચે કહ્યું હતું કે સભ્યો વચ્ચે લેખિત ટિપ્પણીઓ, ટેકનિકલ ઇનપુટ અને આંતરિક તપાસ સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. પંચે એમ પણ કહ્યું હતું કે SIR સહિત તેના અંતિમ નિર્ણયો કાનૂની આધાર ધરાવે છે અને અંતિમ નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવામાં આવ્યા હતા.
નવા મતદારોની નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા Form-6માં SIR સંબંધિત એક નવો ઘોષણા વિકલ્પ ઉમેરવામાં આવવા અંગે બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ પણ આપત્તિ નોંધાવી હતી.
The Indian Express અનુસાર, નવા પ્રાવધાનમાં અરજદારને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે તેનું, તેના માતા-પિતાનું અથવા દાદા-દાદીનું નામ અગાઉની SIR મતદાર યાદીમાં હતું કે નહીં. અહેવાલ મુજબ, સંધૂ અને જોશીએ નિયમોમાં સુધારા કર્યા વિના આ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોવાને કારણે તેને “અનધિકૃત” અને “ગેરકાયદેસર” ગણાવ્યો હતો. અહેવાલ અનુસાર, બંને કમિશનરોએ એમ પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે તેના કારણે પ્રથમ વખત મતદાર બનનારા યુવાનો માટે નોંધણી પ્રક્રિયા મુશ્કેલ બની શકે છે.
બંને ચૂંટણી કમિશનરોની આપત્તિઓમાં મતદાર ડેટાબેઝ અને ચૂંટણી સોફ્ટવેરના નિયંત્રણનો મુદ્દો પણ સામેલ હતો. The Indian Expressના અહેવાલ મુજબ, વિવેક જોશીએ મતદાર ડેટાબેઝના ધીમે ધીમે દિલ્હીમાં કેન્દ્રીકરણ પર સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. સુખબીર સિંહ સંધૂએ પણ કેટલાક રાજ્ય અધિકારીઓ પાસે ERONetની સંપૂર્ણ ઍક્સેસ ન હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો અને સિસ્ટમની સુરક્ષા તથા ડેટામાં ફેરફાર કરવાની મંજૂરી અંગે સવાલ કર્યા હતા.
The Indian Expressના અહેવાલમાં ગોવાનો એક કિસ્સો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન સુનાવણી બાદ EROએ 97 મતદારોને પાત્ર ગણાવ્યા હતા, પરંતુ સોફ્ટવેરમાં તેમને ફરી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નહોતો.
અહેવાલ અનુસાર, ગોવાના અધિકારીઓએ આ ટેકનિકલ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ચૂંટણી પંચને અનેક ઇમેઇલ મોકલ્યા હતા. પરંતુ અંતિમ મતદાર યાદી જાહેર થાય ત્યાં સુધી સિસ્ટમમાં જરૂરી ફેરફાર કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ મામલો મતદાર યાદી તૈયાર કરવામાં ટેકનિકલ સિસ્ટમો અને સ્થાનિક ચૂંટણી અધિકારીઓની ભૂમિકા અંગે ઉઠેલા સવાલોનું એક ઉદાહરણ બન્યો હતો.
પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR સંબંધિત મામલાઓને લઈને પણ ચૂંટણી પંચની અંદર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. The Indian Expressના અહેવાલ અનુસાર, આશરે 60 લાખ મતદારોના રેકોર્ડમાં ગેરરીતિઓ ઓળખવામાં આવી હતી અને તપાસ બાદ મોટી સંખ્યામાં નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ બાદ દૂર કરાયેલા અને ત્યારબાદ ઉમેરાયેલા નામો સાથે સંબંધિત મોટી સંખ્યામાં અપીલો ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ આવી હતી. સંધૂએ આમાંથી કેટલીક અપીલોની પ્રક્રિયા અને મંજૂરી અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા હતા.
ભારતનું ચૂંટણી પંચ બંધારણના અનુચ્છેદ 324 હેઠળ રચાયેલી બંધારણીય સંસ્થા છે. હાલમાં પંચમાં એક મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને બે ચૂંટણી કમિશનર છે. ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર જ્ઞાનેશ કુમારને CEC તથા સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીને ચૂંટણી કમિશનર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
ચૂંટણી પંચની નિર્ણય પ્રક્રિયામાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની ભૂમિકાને લઈને વર્તમાન વિવાદ આ ત્રણ સભ્યોની રચનાની અંદરના મતભેદો સાથે સંબંધિત છે. The Indian Expressના અહેવાલમાં પણ જણાવાયું છે કે બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ અનેક મામલાઓમાં ઔપચારિક આપત્તિઓ નોંધાવી હતી.
આ સમગ્ર વિવાદમાં બે અલગ સ્તરોને અલગ રાખવા જરૂરી છે. પ્રથમ, રાહુલ ગાંધી અને વિપક્ષી પક્ષો દ્વારા લગાવવામાં આવેલા “વોટ ચોરી” અને ચૂંટણીમાં હેરફેરના રાજકીય આક્ષેપો છે. બીજું, ચૂંટણી પંચની અંદર બે કમિશનરો દ્વારા SIR અને ચૂંટણી ડેટાબેઝ સાથે જોડાયેલા કેટલાક વહીવટી નિર્ણયો સામે નોંધાવવામાં આવેલી લેખિત આપત્તિઓ છે.
ચૂંટણી પંચે આંતરિક ટિપ્પણીઓને સંસ્થાકીય સમીક્ષા પ્રક્રિયા ગણાવી છે અને કહ્યું છે કે તેના અંતિમ નિર્ણયો કાનૂની આધાર ધરાવે છે. તેથી હાલના વિવાદનું તથ્યાત્મક કેન્દ્ર SIRની પ્રક્રિયા, મતદાર યાદીમાં ફેરફાર, ટેકનિકલ સિસ્ટમોની ભૂમિકા, ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા અને તેના અંગે રાજકીય પક્ષો દ્વારા લગાવવામાં આવેલા આક્ષેપોની આસપાસ છે.
