લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ UPI પર પ્રસ્તાવિત મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) પરત ખેંચવાની માંગ કરી છે. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પર વીડિયો જાહેર કરીને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને આ નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવાની અપીલ કરી છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર આ ટેક્સ નહીં પરંતુ કેટલાક પસંદગીના વેપારી વ્યવહારો પર લાગુ થનારો MDR છે અને ગ્રાહકો પાસેથી આ ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં.
રાહુલ ગાંધીએ પોતાના વીડિયો સંદેશમાં UPI પર પ્રસ્તાવિત ચાર્જને લઈને કેન્દ્ર સરકાર પર નિશાન સાધ્યું. તેમણે પૂર્વ વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના નિર્ણયોના ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે તેમણે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં પણ પોતાના નિર્ણયો મજબૂતીથી લીધા હતા.
રાહુલ ગાંધીએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને UPI સાથે જોડાયેલા પ્રસ્તાવિત ચાર્જને પરત ખેંચવાની અપીલ કરી. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે સરકાર અમેરિકા સામે ઝૂકી રહી છે અને UPI પર ચાર્જ લગાવીને ભારતીયો પર બોજ નાખવામાં આવી રહ્યો છે.
પોતાની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં રાહુલ ગાંધીએ લખ્યું કે વડાપ્રધાને UPI ટેક્સ પરત ખેંચવો જોઈએ. તેમના નિવેદનમાં આ પ્રસ્તાવિત ચાર્જને ‘ટેક્સ’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે સરકારે સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે MDR સરકાર દ્વારા વસૂલવામાં આવતો ટેક્સ નથી.
કેન્દ્ર સરકાર અને NPCIના નવા ફ્રેમવર્ક અનુસાર, 15 ઓક્ટોબર 2026થી ₹2,000થી વધુના કેટલાક P2M એટલે કે વ્યક્તિ દ્વારા વેપારીને કરવામાં આવતા UPI ચુકવણીઓ પર 0.4 ટકા MDR લાગુ થશે. આ ચાર્જની મહત્તમ મર્યાદા પ્રતિ વ્યવહાર ₹300 રાખવામાં આવી છે.
આ ચાર્જ UPI દ્વારા પૈસા મોકલતા ગ્રાહક પાસેથી સીધો લેવામાં આવશે નહીં. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર MDR ચુકવણી પ્રણાલીના ઇકોસિસ્ટમમાં બેંકો, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ અને UPI એપ પ્રોવાઇડર્સ જેવા ભાગીદારો વચ્ચે વહેંચવામાં આવશે.
આનો અર્થ એ છે કે સામાન્ય UPI વપરાશકર્તા માટે ₹2,000 સુધીના વેપારી ચુકવણીઓ પર કોઈ MDR લાગશે નહીં. જ્યારે વ્યક્તિથી વ્યક્તિ એટલે કે P2P વ્યવહાર કોઈપણ રકમનો હોય, તે પણ આ MDRના દાયરાની બહાર રહેશે.
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, વ્યક્તિઓ દ્વારા વેપારીઓને કરવામાં આવતા P2M UPI વ્યવહારોમાં ₹2,000થી ઓછી રકમના ચુકવણીઓ 95 ટકાથી વધુ છે. નવા નિયમો હેઠળ આ વ્યવહારો પર MDR લાગશે નહીં.
આ ઉપરાંત નાના વેપારીઓ માટે પણ અલગ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, P2PM શ્રેણીમાં આવતા નાના વેપારીઓ, જેમાં સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ અને આસપાસની નાની દુકાનોનો સમાવેશ થાય છે, અને જેમને UPI QR દ્વારા દર મહિને ₹1 લાખ સુધીની રકમ પ્રાપ્ત થાય છે, તેઓ તમામ વ્યવહારો પર શૂન્ય MDRનો લાભ ચાલુ રાખશે.
આ વ્યવસ્થાનો ઉદ્દેશ નાના વેપારીઓ પર ચુકવણી ખર્ચનું વધારાનું દબાણ ન આવે તેવો હોવાનું જણાવાયું છે.
નવા ફ્રેમવર્કમાં કેટલાક આવશ્યક અને ઓછા માર્જિનવાળા ક્ષેત્રો માટે અલગ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. રેલવે, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, વીમા, ઇંધણ અને કૃષિ કાચા માલ જેવા ક્ષેત્રોમાં ₹2,000થી વધુના વ્યવહારો પર 0.4 ટકા MDRને બદલે ₹5નો ફ્લેટ ચાર્જ લાગુ થશે.
બીજી તરફ, મૂડી બજાર સાથે જોડાયેલા કેટલાક ચુકવણીઓ, જેમ કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, સિક્યોરિટીઝ, સ્ટોકબ્રોકર અને ડીલર સાથે સંબંધિત વ્યવહારો માટે 0.02 ટકા MDR અને મહત્તમ ₹300ની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે.
રાહુલ ગાંધીના આરોપો વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે MDRને સરકારી ટેક્સ તરીકે જોવો જોઈએ નહીં. નાણાં મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ વેપારી ચુકવણી ઇકોસિસ્ટમની અંદર લેવામાં આવતો ચાર્જ છે, જે સંબંધિત ચુકવણી પ્રણાલીના ભાગીદારો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે.
સરકારે એમ પણ કહ્યું છે કે UPI દ્વારા ચુકવણી કરતા ગ્રાહકો પર કોઈ ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ લગાવવામાં આવશે નહીં. P2P ચુકવણીઓ પણ કોઈપણ રકમની મર્યાદા વિના મફત રહેશે.
ઓગસ્ટ 2026માં નાણાં મંત્રાલયે પણ કહ્યું હતું કે UPI વપરાશકર્તાઓ પાસેથી કોઈ ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં અને MDR લાગુ થવાની સ્થિતિમાં તે માત્ર મર્યાદિત શ્રેણીના વેપારી વ્યવહારો પર જ હશે.
નવા નિયમો હેઠળ ₹2,000થી વધુના પાત્ર P2M વ્યવહારો પર 0.4 ટકા MDR લાગશે, પરંતુ પ્રતિ વ્યવહાર તેની મહત્તમ મર્યાદા ₹300 રહેશે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ પાત્ર ગ્રાહક વેપારીને ₹3,000ની ચુકવણી કરે છે, તો 0.4 ટકાના હિસાબે MDR ₹12 થશે. તેવી જ રીતે ₹50,000ની ચુકવણી પર તે ₹200 થશે. ₹75,000 અથવા તેનાથી વધુના વ્યવહારો પર મહત્તમ MDR ₹300 સુધી મર્યાદિત રહેશે.
જોકે, આ ચાર્જ ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવા માટેનો નથી. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર MDR વેપારી-પક્ષના ચુકવણી ઇકોસિસ્ટમમાં લાગુ થાય છે.
UPI ભારતના ડિજિટલ ચુકવણી માળખાનો મુખ્ય હિસ્સો બની ચૂક્યું છે. NPCIના આંકડા અનુસાર ઓગસ્ટ 2026માં UPI પર આશરે 24,508.96 મિલિયન એટલે કે 2,450.896 કરોડ વ્યવહારો થયા, જેનું કુલ મૂલ્ય આશરે ₹29,82,355.95 કરોડ રહ્યું. આ જ મહિને UPI સાથે જોડાયેલી બેંકોની સંખ્યા 752 હતી.
સરકારે ઓગસ્ટ 2026માં કહ્યું હતું કે UPIને લાંબા સમય સુધી ટકાઉ બનાવવા, ટેકનિકલ માળખાને મજબૂત કરવા અને ડિજિટલ ચુકવણીઓના વિસ્તરણ માટે ચુકવણી પ્રણાલીના આર્થિક મોડલને વિકસાવવું જરૂરી છે.
રાહુલ ગાંધીએ પ્રસ્તાવિત MDR વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરતાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પાસે તેને પરત ખેંચવાની માંગ કરી છે. બીજી તરફ, સરકારે નવા ફ્રેમવર્કને મર્યાદિત વેપારી વ્યવહારો સુધી રાખ્યું છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ગ્રાહકો પાસેથી સીધો કોઈ UPI ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં.
UPI MDRને લઈને રાજકીય ચર્ચા મુખ્યત્વે એ મુદ્દા પર કેન્દ્રિત છે કે વેપારી વ્યવહારો પર પ્રસ્તાવિત ચાર્જ ડિજિટલ ચુકવણી વ્યવસ્થા અને વેપારીઓને કેવી રીતે અસર કરશે. નવા નિયમો 15 ઓક્ટોબર 2026થી અમલમાં આવવાના છે.
