ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રહેલી વધારાની રોકડને નિયંત્રિત કરવા માટે ₹1 લાખ કરોડના સરકારી બોન્ડ ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન (OMO) હેઠળ વેચવાની જાહેરાત કરી છે. આ પગલાનો હેતુ બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રહેલી વધારાની તરલતાને શોષી લેવાનો અને રોકડની ઉપલબ્ધતાને નિયંત્રિત કરવાનો છે.
RBI મુજબ, કુલ ₹1 લાખ કરોડના સરકારી બોન્ડનું વેચાણ ત્રણ અલગ-અલગ તબક્કામાં કરવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં 17 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ₹50,000 કરોડની સરકારી પ્રતિભૂતિઓનું વેચાણ થશે. ત્યારબાદ 21 સપ્ટેમ્બરે ₹25,000 કરોડ અને 28 સપ્ટેમ્બરે ₹25,000 કરોડના સરકારી બોન્ડ વેચવામાં આવશે.
હરાજી બહુ-પ્રતિભૂતિ અને બહુ-કિંમત પદ્ધતિના આધારે યોજાશે. કેન્દ્રીય બેંકના જણાવ્યા અનુસાર, હરાજીમાં ભાગ લેનારા પાત્ર ભાગીદારોએ ઈ-કુબેર સિસ્ટમ દ્વારા પોતાની બિડ્સ જમા કરાવવાની રહેશે. 17 સપ્ટેમ્બરની હરાજી માટે બિડ જમા કરવાનો સમય સવારે 9:30 વાગ્યાથી 10:30 વાગ્યા સુધી નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. પરિણામો તે જ દિવસે જાહેર કરવામાં આવશે.
વેચવામાં આવનારી સરકારી પ્રતિભૂતિઓની પરિપક્વતા નાણાકીય વર્ષ 2028-29થી નાણાકીય વર્ષ 2031-32 વચ્ચેની હશે. લગભગ બે વર્ષના અંતરાલ બાદ RBI દ્વારા કરવામાં આવનાર આ પ્રથમ નેટ OMO બોન્ડ વેચાણ છે.
OMO વેચાણની જાહેરાત બાદ ભારતીય સરકારી બોન્ડ બજારમાં દબાણ જોવા મળ્યું. સરકારી પ્રતિભૂતિઓના પુરવઠામાં વધારો થવાની સંભાવનાને કારણે બોન્ડ યીલ્ડમાં વધારો થયો. ભારતની બેન્ચમાર્ક 10 વર્ષીય સરકારી બોન્ડ યીલ્ડ આશરે 6 બેસિસ પોઇન્ટ વધીને 7.035 ટકા થઈ હતી. 5 વર્ષીય સરકારી બોન્ડની યીલ્ડ પણ આશરે 10 બેસિસ પોઇન્ટ વધીને 6.6222 ટકા થઈ હતી. બોન્ડ યીલ્ડમાં વધારો સામાન્ય રીતે તેમની કિંમતો પર દબાણ દર્શાવે છે.
ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં તાજેતરના દિવસોમાં વધેલી તરલતા પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર હોવાનું જણાવાઈ રહ્યું છે. બેંકોએ RBIની વિશેષ વિદેશી ચલણ ભંડોળ ઊભું કરવાની યોજના હેઠળ અપેક્ષા કરતાં વધુ નાણાં એકત્ર કર્યા. તેના કારણે દેશના વિદેશી ચલણ ભંડારમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો અને બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રૂપિયાની તરલતા વધી.
જ્યારે બેંકો પાસે જરૂરિયાત કરતાં વધુ રોકડ હોય છે, ત્યારે તેઓ તેને ટૂંકા ગાળા માટે અન્ય બેંકોને ધિરાણ આપી શકે છે. તેના કારણે ઓવરનાઇટ બજારમાં વ્યાજ દરો પર દબાણ આવે છે અને તે કેન્દ્રીય બેંકના રેપો રેટથી નીચે જઈ શકે છે. RBI માટે આ સ્થિતિ નાણાકીય નીતિના અસરકારક સંચાલનના દૃષ્ટિકોણથી મહત્વપૂર્ણ છે.
RBIનું તરલતા વ્યવસ્થાપન એવા સમયે થઈ રહ્યું છે જ્યારે વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલની કિંમતોમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતો માટે મોટા પાયે કાચા તેલની આયાત કરે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય તેલની કિંમતોમાં સતત વધારાથી સ્થાનિક મોંઘવારી અને આયાત ખર્ચ પર દબાણ વધી શકે છે.
વધારાની રોકડને નિયંત્રિત કરવાથી RBIને નાણાકીય પરિસ્થિતિને સંતુલિત રાખવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, OMO વેચાણની અસર બોન્ડ યીલ્ડ, બજારમાં ધિરાણ ખર્ચ અને વ્યાપક નાણાકીય પરિસ્થિતિઓ પર પણ પડી શકે છે.
