અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trumpએ હોર્મુઝ જળસંધિમાં જહાજોની સુરક્ષા માટે શરૂ કરાયેલ ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ રોકવાની જાહેરાત કરી છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે પાકિસ્તાનની અપીલ અને ઈરાન સાથે ચાલી રહેલી ચર્ચામાં પ્રગતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ અને વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય પર ઊભા થયેલા જોખમ વચ્ચે અમેરિકાએ હોર્મુઝ જળસંધિમાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી જહાજોને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવા માટે વિશેષ સમુદ્રી સુરક્ષા અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધતા વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંથી એક ગણાતી હોર્મુઝ જળસંધિમાં જહાજોની અવરજવર ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ હતી.
રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ટ્રમ્પ પ્રશાસને પાકિસ્તાનની અપીલ અને ઈરાન સાથે સંભવિત સમજૂતી તરફ આગળ વધતી ચર્ચાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આ અભિયાન સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો.
અમેરિકાએ સોમવાર સવારે ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ નામે વિશેષ સમુદ્રી સુરક્ષા અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. તેનો હેતુ હોર્મુઝ જળસંધિમાં અટવાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી જહાજોને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવાનો હતો.
હોર્મુઝ જળસંધિ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગોમાંથી એક છે. સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં અહીંથી દરરોજ અંદાજે 130 જહાજ પસાર થાય છે. હાલના સંઘર્ષ અને સુરક્ષા જોખમોને કારણે આ સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે ઘટી ગઈ હતી.
અમેરિકી અભિયાન દરમિયાન સોમવારે માત્ર બે જહાજોને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢી શકાયા હતા, જ્યારે મંગળવારે માત્ર એક જહાજ પસાર થઈ શક્યું હતું. આ આંકડાઓએ પરિસ્થિતિની ગંભીરતા દર્શાવી હતી.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે મંગળવારે રાત્રે ઓપરેશન સ્થગિત કરવાની જાહેરાત કરતાં જણાવ્યું કે પાકિસ્તાને અમેરિકા પાસે આ અભિયાન રોકવાની અપીલ કરી હતી.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાને પ્રાદેશિક તણાવ ઘટાડવા અને ઈરાન સાથે સંવાદને પ્રાથમિકતા આપવાની સલાહ આપી હતી. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે ઈરાન સાથે સંભવિત સમજૂતીને લઈને સકારાત્મક સંકેતો મળી રહ્યા છે અને તેથી સૈન્ય તણાવને તાત્કાલિક રીતે ઘટાડવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
અમેરિકી પ્રશાસને સ્પષ્ટ કર્યું કે વિસ્તારમાં અમેરિકી નૌસેનાની દેખરેખ અને વ્યૂહાત્મક હાજરી યથાવત રહેશે.
ઈરાનના સરકારી મીડિયાએ અમેરિકાના આ નિર્ણયને “વ્યૂહાત્મક જીત” ગણાવ્યો છે. તેહરાનનો દાવો છે કે અમેરિકા હોર્મુઝમાં પોતાની વ્યૂહરચના અમલમાં મૂકવામાં સફળ રહ્યું નથી અને તેને પાછળ હટવું પડ્યું છે.
ઈરાની અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે હોર્મુઝ જળસંધિ પર નિયંત્રણ પ્રાદેશિક દેશો અને ખાસ કરીને ઈરાનનો અધિકાર છે અને મંજૂરી વિના કોઈપણ સૈન્ય અભિયાન સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.
‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ શરૂ થયા બાદ થોડા કલાકોમાં જ વિસ્તારમાં તણાવ વધુ વધ્યો હતો. ઈરાને ચેતવણી આપી હતી કે તેની મંજૂરી વિના કોઈ જહાજ આ માર્ગ પરથી સુરક્ષિત રીતે પસાર થઈ શકશે નહીં.
ત્યારબાદ દક્ષિણ કોરિયાના એક જહાજ પર હુમલો, સંયુક્ત આરબ અમીરાત પર મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલા તેમજ વિસ્તારમાં સમુદ્રી માઇન્સ પાથરવાના આરોપો સામે આવ્યા હતા. આ ઘટનાઓને કારણે વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા બજારોમાં ચિંતા વધી હતી.
અમેરિકાએ United Nations Security Councilમાં નવો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે. આ પ્રસ્તાવમાં ઈરાન પાસે હોર્મુઝમાં જહાજો પર થતા હુમલા રોકવા, સમુદ્રી માર્ગોમાં માઇન્સ પાથરવાનું બંધ કરવા અને જહાજોમાંથી કથિત ટોલ વસૂલાત સમાપ્ત કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે.
અમેરિકાનું કહેવું છે કે વૈશ્વિક સમુદ્રી વેપારમાં અવરોધ ઉભો કરવો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના વિરુદ્ધ છે.
United Arab Emirates પર ઈરાન દ્વારા સતત બીજા દિવસે મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. UAE સરકારે દાવો કર્યો કે તેના એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સે મોટાભાગની મિસાઇલ અને ડ્રોનને હવામાં જ નષ્ટ કરી દીધા હતા.
આ ઘટનાઓને કારણે ખાડી ક્ષેત્રમાં સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ વધુ વધી છે.
ફુજૈરાહ વિસ્તારમાં થયેલા હુમલાઓમાં ત્રણ ભારતીય નાગરિકો ઘાયલ થયા બાદ ભારતે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ભારત સરકારે જણાવ્યું કે નાગરિકોને નિશાન બનાવવું અસ્વીકાર્ય છે અને તમામ પક્ષોએ તાત્કાલિક હિંસા રોકવી જોઈએ. સરકારે પ્રાદેશિક સ્થિરતા જાળવવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો.
ભારત માટે હોર્મુઝ જળસંધિ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે દેશ પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો ખાડી દેશોમાંથી આયાત કરે છે.
આ ઘટનાઓ વચ્ચે ઈરાનના વિદેશ મંત્રી Abbas Araghchi ચીનની મુલાકાતે પહોંચ્યા છે. માનવામાં આવે છે કે તેહરાન ચીન પાસેથી રાજકીય અને કૂટনৈতিক સમર્થન મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
ચીને એક તરફ અમેરિકાની નાકાબંધી નીતિની ટીકા કરી છે, જ્યારે બીજી તરફ હોર્મુઝ માર્ગ ખુલ્લો રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
વિશેષજ્ઞોના મતે, ઈરાન સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ચીનના સમર્થનની અપેક્ષા રાખે છે, જ્યારે ચીન ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને ચિંતિત છે. બંને દેશો પશ્ચિમી પ્રતિબંધો સામે સહકાર વધારી શકે છે.
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ અને સંભવિત શાંતિ ચર્ચાના સંકેતોની અસર વૈશ્વિક તેલ બજાર પર પણ જોવા મળી છે.
રિપોર્ટ્સ અનુસાર, બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો છે, જ્યારે અમેરિકન ક્રૂડ WTIના ભાવમાં પણ ઘટાડો થયો છે. વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે જો હોર્મુઝ માર્ગ ફરી સામાન્ય રીતે ખુલશે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠામાં સુધારો થઈ શકે છે.
ઈરાનની Islamic Revolutionary Guard Corpsએ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોને ચેતવણી આપી છે કે તેઓ માત્ર તેહરાન દ્વારા નિર્ધારિત માર્ગોનો જ ઉપયોગ કરે.
તે ઉપરાંત ઈરાને UAEને પણ ચેતવણી આપી છે કે તેની જમીનનો ઉપયોગ અમેરિકા અથવા ઇઝરાયેલની સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ માટે ન થવો જોઈએ.
