અમેરિકા અને ઈરાને ઘણા મહિનાઓથી ચાલી રહેલા સૈન્ય તણાવ અને સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવા માટે પ્રારંભિક શાંતિ સમજૂતી (MoU) પર સહમતિ વ્યક્ત કરી છે. બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી ચર્ચાઓનું આ એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી પરિણામ માનવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રસ્તાવ અનુસાર 19 જૂને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના જિનીવામાં ઔપચારિક હસ્તાક્ષર થવાની શક્યતા છે, જ્યાં આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થ દેશોની હાજરીમાં સમજૂતીને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવી શકે છે.
સમજૂતીના મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાં હોર્મુઝ જળમાર્ગને ફરીથી ખોલવાનો નિર્ણય સામેલ છે. આ વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગ વિશ્વના મોટા ભાગના તેલ અને ગેસ પરિવહન માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. યુદ્ધ અને નાકાબંધીના કારણે પ્રભાવિત થયેલા આ માર્ગને ફરી શરૂ કરવાની જાહેરાત બાદ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં સકારાત્મક પ્રતિસાદ જોવા મળ્યો છે. અમેરિકી પક્ષે સંકેત આપ્યો છે કે સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર થતાં જ નૌકાદળ સંબંધિત પ્રતિબંધો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે, જેથી સમુદ્રી વેપાર સામાન્ય બની શકે.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિએ જાહેર નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠાને ફરી સામાન્ય બનાવવાનો સમય આવી ગયો છે. તેમણે સંકેત આપ્યો કે વિશ્વના જહાજોએ અવરોધ વિના આગળ વધવું જોઈએ અને તેલનો પુરવઠો સતત ચાલુ રહેવો જોઈએ. તેમના નિવેદનને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં પ્રતિબંધોમાં રાહત અને રાજદ્વારી નરમાઈના સંકેત તરીકે જોવામાં આવ્યું છે.
ઈરાને સમજૂતીને આગળ વધારવા પહેલાં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ શરતો મૂકી છે. તેહરાનનું કહેવું છે કે અમેરિકાએ સૌપ્રથમ પોતાની પ્રતિબદ્ધતાઓ અમલમાં મૂકવી જોઈએ, જેમાં વિદેશોમાં અટવાયેલા ઈરાનના અબજો ડોલરના ફંડ મુક્ત કરવાના મુદ્દાનો સમાવેશ થાય છે. ઈરાને તમામ સૈન્ય કાર્યવાહી રોકવા અને સમુદ્રી નાકાબંધી સમાપ્ત કરવાની માંગ પણ કરી છે. ઈરાનના જણાવ્યા અનુસાર, આગામી 60 દિવસની ચર્ચાનો તબક્કો ત્યારે જ આગળ વધશે જ્યારે આ પ્રારંભિક પગલાં અમલમાં આવશે.
મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, આ શાંતિ સમજૂતીનો ડ્રાફ્ટ આશરે 14 મુદ્દાઓ પર આધારિત છે, જેમાં યુદ્ધવિરામ, સમુદ્રી વેપારની પુનઃસ્થાપના, પ્રતિબંધોમાં રાહત અને પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગેની ચર્ચા જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ હેઠળ ઈરાન પરમાણુ હથિયારો ન બનાવવાની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાને પુનરાવર્તિત કરશે, જ્યારે અમેરિકા પ્રતિબંધોમાં તબક્કાવાર રાહત અને પ્રાદેશિક સૈન્ય હાજરી ઘટાડવાના મુદ્દા પર વિચાર કરશે. જોકે, બંને દેશો વચ્ચેના અનેક મુદ્દાઓ પર અંતિમ સહમતિ હજી બાકી છે.
સુરક્ષા અને રાજકીય જટિલતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને સમજૂતી પર ડિજિટલ માધ્યમથી હસ્તાક્ષર થવાની પણ શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. અમેરિકી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, પરંપરાગત સામસામે બેઠકના બદલે ડિજિટલ સહી પ્રણાલી અપનાવવામાં આવી શકે છે. તેમ છતાં, જિનીવામાં ઔપચારિક સમારોહની તૈયારીઓ પણ ચાલી રહી છે, જેમાં ઉચ્ચસ્તરીય પ્રતિનિધિઓ ભાગ લઈ શકે છે. આ પ્રક્રિયામાં અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ અથવા સ્વયં રાષ્ટ્રપતિની સંભવિત ભાગીદારી અંગે પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે.
આ સંભવિત શાંતિ સમજૂતીનું અનેક દેશોએ સ્વાગત કર્યું છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, તુર્કી, કતાર અને અન્ય દેશોએ તેને પ્રાદેશિક સ્થિરતા તરફનું સકારાત્મક પગલું ગણાવ્યું છે. મધ્યસ્થતામાં સામેલ દેશોની ભૂમિકાની પણ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનું માનવું છે કે જો આ સમજૂતી અમલમાં આવશે તો મધ્ય પૂર્વમાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
સમજૂતીના સમાચાર બાદ વૈશ્વિક શેરબજારોમાં તેજી જોવા મળી છે, જ્યારે કાચા તેલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખુલવાથી ઊર્જા પુરવઠામાં સ્થિરતા આવશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં અનિશ્ચિતતા ઘટશે. તેના પરિણામે વૈશ્વિક વેપાર અને રોકાણના વાતાવરણમાં સુધારાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
જોકે સમજૂતીની જાહેરાતને મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી પ્રગતિ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે, તેમ છતાં અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ હજી અનિર્ણિત છે. ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રતિબંધોમાં રાહતની પ્રક્રિયા અને સુરક્ષા ગેરંટી જેવા વિષયો પર હજુ વિગતવાર સહમતિ બની નથી. નિષ્ણાતોના મતે, આ સમજૂતીના અમલીકરણ અને બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ જાળવવાની પ્રક્રિયા આગામી તબક્કામાં મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
