લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓને 33 ટકા આરક્ષણ આપતો મહિલા આરક્ષણ અધિનિયમ 2023 ગુરુવારથી અમલમાં આવ્યો છે, એવી માહિતી કેન્દ્રિય કાયદા મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલી અધિસૂચનામાં આપવામાં આવી છે।
ભારત સરકારે ‘મહિલા આરક્ષણ અધિનિયમ 2023’ને 16 એપ્રિલ 2026થી દેશભરમાં અમલમાં લાવવા માટે અધિસૂચના જાહેર કરી છે। આ અધિનિયમ હેઠળ લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે 33 ટકા (એક તૃતીયાંશ) બેઠકો આરક્ષિત કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે।
કેન્દ્રિય કાયદા મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલી અધિસૂચના મુજબ, સંવિધાન (106મું સુધારણું) અધિનિયમ, 2023ની કલમ 1(2) હેઠળ પ્રાપ્ત સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને કેન્દ્ર સરકારે 16 એપ્રિલ 2026ને તે તારીખ તરીકે જાહેર કરી છે, જયારે આ કાયદો અમલમાં ગણાશે। સરકારી નિવેદનમાં જણાવાયું છે કે કાયદો ઔપચારિક રીતે અમલમાં આવી ગયો છે, પરંતુ તેના પ્રાવધાનો હાલની લોકસભા અથવા રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં તાત્કાલિક લાગુ કરી શકાશે નહીં।
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાયદાનો વાસ્તવિક અમલ તરત શક્ય નથી અને તે જનગણના તથા પરિસીમન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ અસરકારક રીતે લાગુ થશે। અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, હાલની રાજકીય રચનામાં બેઠકોનું પુનર્ગઠન કર્યા વિના આરક્ષણ લાગુ કરી શકાશે નહીં। પરિસીમન પ્રક્રિયા દ્વારા બેઠકોનું પુનર્નિર્ધારણ નવી જનગણના આધારે કરવામાં આવશે।
સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, આ પ્રક્રિયા 2027ની જનગણના પછી પૂર્ણ થવાની શક્યતા છે, જેના પછી જ 2029ની લોકસભા ચૂંટણી અથવા ત્યારબાદ મહિલા આરક્ષણ લાગુ થઈ શકે છે।
‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ તરીકે ઓળખાતો આ કાયદો મહિલાઓની રાજકીય ભાગીદારી વધારવાના ઉદ્દેશ્યથી લાવવામાં આવ્યો છે। તેના હેઠળ લોકસભામાં 33 ટકા બેઠકો મહિલાઓ માટે આરક્ષિત રહેશે, તેમજ તમામ રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં પણ એક તૃતીયાંશ બેઠકો મહિલાઓ માટે આરક્ષિત કરવામાં આવશે। આ આરક્ષણ રોટેશન આધારિત પ્રણાલી હેઠળ લાગુ કરવામાં આવશે।
આ અધિનિયમ સપ્ટેમ્બર 2023માં સંસદ દ્વારા પસાર કરવામાં આવ્યો હતો।
આ મુદ્દે સંસદમાં ચર્ચા ચાલુ છે। સરકાર દ્વારા કેટલાક વિધેયકો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે જેથી આરક્ષણ સમયબદ્ધ રીતે લાગુ થઈ શકે। વર્તમાન રાજકીય ચર્ચામાં 2023ના કાયદામાં સુધારો કરીને તેને 2029થી અમલમાં લાવવા માટેની પ્રક્રિયા ઝડપી કરવાની શક્યતા પણ સામેલ છે।
ભારતમાં લાંબા સમયથી મહિલા આરક્ષણની માંગ કરવામાં આવી રહી હતી અને વિવિધ રાજકીય પક્ષો તથા સામાજિક સંગઠનો દ્વારા આ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો। 2023માં સંસદ દ્વારા ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ પસાર થવું આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાયું હતું।
