अयोध्येत आयोजित होणाऱ्या १०व्या दीपोत्सवाला यंदा विशेष आणि ऐतिहासिक स्वरूप देण्यासाठी तयारीला वेग आला आहे. या सोहळ्याला देशाचे उपराष्ट्रपती सी. पी. राधाकृष्णन उपस्थित राहणार आहेत. राम मंदिरात पहिला दीप प्रज्वलित करून ते दीपोत्सवाचा शुभारंभ करतील. उपराष्ट्रपतीपदाची जबाबदारी स्वीकारल्यानंतरचा त्यांचा हा पहिलाच अयोध्या दौरा असेल. याशिवाय दीपोत्सवात सहभागी होणारे ते देशाचे पहिले उपराष्ट्रपती ठरणार आहेत. यंदा रामनगरीतील ५६ घाटांवर ३० लाख दिवे प्रज्वलित करण्याचे उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे. यासोबतच शहरातील प्रमुख मंदिरे, मठ, कुंड आणि सार्वजनिक ठिकाणांवरही दिवे लावण्यात येणार आहेत.
अयोध्येतील दीपोत्सवाच्या सुरुवातीपासूनच भगवान श्रीराम यांच्या नगरीला दिव्यांनी सजवण्याची परंपरा आहे. आतापर्यंत मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ राम मंदिरात पहिला दीप प्रज्वलित करून कार्यक्रमाचा शुभारंभ करत होते. मात्र, यंदा हा मान उपराष्ट्रपती सी. पी. राधाकृष्णन यांना मिळणार आहे. त्यांच्या हस्ते पहिला दीप प्रज्वलित झाल्यानंतर रामनगरीतील मुख्य दीपोत्सव सोहळ्याला सुरुवात होईल. यावेळी उपराष्ट्रपती रामलल्लांचे दर्शनही घेणार आहेत. यापूर्वी माजी उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड यांनी राम मंदिरात जाऊन दर्शन घेतले होते.
यंदाच्या दीपोत्सवातील मुख्य आकर्षण राम की पैडी आणि सरयू नदीच्या काठावर असलेले ५६ घाट असणार आहेत. या सर्व घाटांवर सुमारे ३० लाख दिव्यांची सजावट करण्यात येत आहे. एकाच वेळी दिवे प्रज्वलित करता यावेत, यासाठी त्यांची निश्चित केलेल्या ब्लॉक आणि रांगांमध्ये नियोजनबद्ध पद्धतीने मांडणी केली जात आहे. यासाठी घाटांची स्वच्छता आणि मार्किंगचे काम यापूर्वीच सुरू करण्यात आले होते.
आयोजन यशस्वी करण्यासाठी डॉ. राममनोहर लोहिया अवध विद्यापीठातील विद्यार्थी तसेच संलग्न शैक्षणिक संस्थांमधील विद्यार्थ्यांना स्वयंसेवक म्हणून नियुक्त करण्यात आले आहे.
दिव्यांची सजावट आणि प्रज्वलन करण्याची जबाबदारी सुमारे ३५ हजार स्वयंसेवकांवर सोपवण्यात आली आहे. यामध्ये विद्यापीठ परिसर, पदवी महाविद्यालये आणि इंटरमिजिएट महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांचा समावेश आहे. प्रत्येक स्वयंसेवक गटाला वेगवेगळे घाट आणि निश्चित ठिकाणांची जबाबदारी देण्यात आली आहे.
प्रत्येक पथकाला आपापल्या निर्धारित क्षेत्रात दिव्यांची मांडणी करणे आणि दीपोत्सवाच्या दिवशी ते प्रज्वलित करण्याची व्यवस्था करणे आवश्यक आहे. सर्व तयारी निर्धारित वेळेत पूर्ण व्हावी, यासाठी विद्यापीठ प्रशासनाकडून घाटांवरील कामकाजावर देखरेख ठेवली जात आहे.
राम की पैडीवरील ५६ घाटांव्यतिरिक्त अयोध्येतील प्रमुख मंदिरे, मठ, कुंड आणि सार्वजनिक ठिकाणेही दिव्यांनी सजवण्याची योजना आहे. शहरातील विविध धार्मिक आणि पर्यटनस्थळांवर सुमारे तीन लाख अतिरिक्त दिवे प्रज्वलित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. त्यामुळे संपूर्ण रामनगरी सुमारे ३३ लाख दिव्यांनी उजळवण्याची तयारी सुरू आहे.
अयोध्येतील २४१ मठ-मंदिरे आणि पंचकोसी परिक्रमा क्षेत्रातील प्रमुख ठिकाणांवरही दीपोत्सवासाठी विशेष सजावट करण्यात येणार आहे. त्यामुळे मुख्य आयोजनस्थळासह शहराच्या इतर भागांमध्येही दीपोत्सवाचे वातावरण पाहायला मिळणार आहे.
दीपोत्सवादरम्यान गुप्तारघाट हेही आकर्षणाचे केंद्र ठरू शकते. येथे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ पहिल्यांदाच दीप प्रज्वलित करण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. मात्र, या कार्यक्रमाची अंतिम पुष्टी अद्याप झालेली नाही.
याशिवाय सूर्यकुंड आणि दशरथ समाधिस्थळालाही दिव्यांनी सजवण्याची तयारी सुरू आहे. अयोध्येतील प्रमुख धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळांना या आयोजनाशी जोडण्याचा प्रशासनाचा प्रयत्न आहे. त्यामुळे भाविक आणि पर्यटकांना संपूर्ण शहरात दीपोत्सवाची सजावट पाहण्याची संधी मिळणार आहे.
यंदाच्या दीपोत्सवाच्या निमित्ताने अयोध्येला विविध विकास प्रकल्पांची भेट देण्याचीही तयारी सुरू आहे. प्रशासकीय सूत्रांनुसार, पर्यटन विभागाकडून २८४ प्रकल्पांची यादी तयार करण्यात आली आहे. या प्रकल्पांची एकूण किंमत सुमारे ५४५२.७९ कोटी रुपये असल्याचे सांगण्यात आले आहे.
यामध्ये १५२ प्रकल्पांचे लोकार्पण आणि १३२ प्रकल्पांचे शिलान्यास प्रस्तावित आहे. याशिवाय अयोध्येतील सर्किट हाऊस आणि कचेरी परिसरातील बहुउद्देशीय इमारतीशी संबंधित योजनांचाही कार्यक्रमात समावेश होऊ शकतो. मात्र, या प्रकल्पांच्या लोकार्पण आणि शिलान्यासाचा अंतिम कार्यक्रम स्वतंत्रपणे निश्चित केला जाणार आहे.
दीपोत्सवादरम्यान केवळ दिव्यांची सजावटच नव्हे, तर धार्मिक विधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमही आयोजित केले जाणार आहेत. सरयू नदीच्या तीरावर सामूहिक आरती, रामायणातील प्रसंगांवर आधारित सादरीकरणे आणि विविध राज्यांतील लोककलांचे प्रदर्शन होणार आहे.
यासाठी कलाकार आणि आयोजनाशी संबंधित व्यक्तींकडून तयारी सुरू आहे. घाटांवर दिव्यांच्या रांगांसोबतच प्रकाशयोजना आणि सजावटीची व्यवस्थाही करण्यात येत आहे.
गेल्या वर्षीही अयोध्येतील ५६ घाटांवर लाखो दिवे प्रज्वलित करण्यात आले होते. २०२५ मध्ये येथे २६ लाखांहून अधिक दिवे लावण्यात आले होते. या आयोजनाची गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्डशी नोंद जोडण्यात आली होती.
यंदा ३० लाख दिव्यांचे उद्दिष्ट निश्चित करून मागील वर्षाच्या तुलनेत अधिक दिवे प्रज्वलित करण्याची तयारी करण्यात आली आहे. यासाठी सुमारे ३३ लाख दिव्यांची व्यवस्था करण्यात आली आहे, जेणेकरून वाहतूक आणि सजावटीदरम्यान फुटणाऱ्या दिव्यांमुळे नियोजित संख्येत कमतरता भासू नये.
अयोध्येतील दीपोत्सव आता केवळ धार्मिक आयोजनापुरता मर्यादित राहिलेला नसून शहराच्या सांस्कृतिक ओळखीचा आणि पर्यटन उपक्रमांचा प्रमुख भाग बनला आहे. दरवर्षी या सोहळ्यासाठी मोठ्या संख्येने भाविक आणि पर्यटक अयोध्येत येतात. यंदा उपराष्ट्रपतींची उपस्थिती आणि राम मंदिरात त्यांच्या हस्ते पहिला दीप प्रज्वलित करण्याची तयारी यामुळे या आयोजनाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ५६ घाटांवर ३० लाख आणि शहरातील इतर ठिकाणी अतिरिक्त तीन लाख दिवे प्रज्वलित करून संपूर्ण रामनगरी सुमारे ३३ लाख दिव्यांनी उजळवण्याची तयारी सुरू आहे.
