बांगलादेशात सुमारे 35 वर्षांनंतर राष्ट्रपतीपदासाठी निवडणूक लढत होण्याची शक्यता आहे. सत्तारूढ बांगलादेश नॅशनलिस्ट पार्टीने (BNP) महासचिव मिर्झा फखरुल इस्लाम आलमगीर यांना उमेदवारी दिली असून, जमात-ए-इस्लामीच्या नेतृत्वाखालील 11 पक्षांच्या विरोधी आघाडीने निवृत्त कर्नल ओली अहमद यांना उमेदवार केले आहे.
दोन्ही पक्षांनी 13 ऑगस्ट रोजी निवडणूक आयोगाकडे उमेदवारी अर्ज दाखल केले. निवडणूक आयोगाच्या कार्यक्रमानुसार, उमेदवारी अर्ज वैध ठरल्यास 20 ऑगस्ट रोजी राष्ट्रपतीपदाची निवडणूक होईल.
बांगलादेशात राष्ट्रपतींची निवड थेट जनतेकडून होत नाही. संविधानानुसार संसद सदस्य राष्ट्रपतींची निवड करतात. त्यामुळे राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीचा निकाल संसदेतील राजकीय पक्षांच्या संख्याबळावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतो. 2026 च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत BNP आणि तिच्या सहयोगींना संसदेत दोन-तृतीयांश बहुमत मिळाले आहे. त्यामुळे मिर्झा फखरुल इस्लाम आलमगीर हे राष्ट्रपतीपदाचे प्रबळ दावेदार मानले जात आहेत आणि त्यांच्या विजयाची शक्यता मजबूत असल्याचे सांगितले जात आहे.
1991 नंतर बांगलादेशात राष्ट्रपतीपदासाठी प्रत्यक्ष निवडणूक लढत झालेली नाही. 1991 मध्ये अब्दुर रहमान बिस्वास आणि बदरुल हैदर चौधरी यांच्यात निवडणूक झाली होती. त्यात बिस्वास विजयी झाले. त्यानंतर राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकांमध्ये विरोधी उमेदवार समोर आले नाहीत आणि अनेक निवडणुका बिनविरोध झाल्या.
राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीसाठी उमेदवारी अर्ज दाखल करण्याची प्रक्रिया 13 ऑगस्ट रोजी पूर्ण झाली. BNP कडून मिर्झा फखरुल यांचा उमेदवारी अर्ज दाखल करण्यात आला, तर 11 पक्षांच्या विरोधी आघाडीने ओली अहमद यांच्या समर्थनार्थ दोन उमेदवारी अर्ज दाखल केले.
निवडणूक आयोग 16 ऑगस्ट रोजी उमेदवारी अर्जांची छाननी करणार आहे. दोन्ही उमेदवारांचे अर्ज वैध ठरल्यास 20 ऑगस्ट रोजी संसद सदस्य राष्ट्रपतीपदासाठी मतदान करतील.
माजी राष्ट्रपती मोहम्मद शाहाबुद्दीन यांनी पदाचा राजीनामा दिल्यानंतर राष्ट्रपतीपद रिक्त झाले आणि घटनात्मक प्रक्रियेनुसार नव्या राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची तयारी सुरू झाली. राष्ट्रपतीपद रिक्त झाल्यानंतर संविधानानुसार निर्धारित कालावधीत निवडणूक घेणे आवश्यक असल्याचे निवडणूक आयोगाने यापूर्वी स्पष्ट केले होते.
मिर्झा फखरुल इस्लाम आलमगीर हे बांगलादेशातील अनुभवी राजकीय नेत्यांपैकी एक आहेत. त्यांच्या राजकीय प्रवासाची सुरुवात विद्यार्थी राजकारणातून झाली. ढाका विद्यापीठात शिक्षण घेत असताना ते विद्यार्थी आंदोलनाशी जोडले गेले आणि त्यानंतर देशातील राजकीय आंदोलनांमध्ये सक्रिय राहिले.
विद्यार्थी राजकारणानंतर त्यांनी काही काळ शिक्षण क्षेत्रात काम केले. ढाका कॉलेजसह अनेक सरकारी शिक्षण संस्थांमध्ये ते अध्यापनाशी संबंधित होते. त्यानंतर सरकारी नोकरी सोडून त्यांनी सक्रिय राजकारणाचा मार्ग स्वीकारला.
1980 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात स्थानिक राजकारणातून त्यांचा राजकीय प्रभाव वाढू लागला. त्यानंतर ते BNP मध्ये सहभागी झाले आणि पक्ष संघटनेत विविध महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. 1990 च्या दशकात राष्ट्रीय राजकारणातील त्यांची भूमिका मजबूत झाली.
2001 च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत ते ठाकूरगाव-1 मतदारसंघातून खासदार म्हणून निवडून आले. त्यानंतर त्यांच्याकडे कृषी राज्यमंत्री तसेच नागरी विमान वाहतूक आणि पर्यटन राज्यमंत्री या जबाबदाऱ्या देण्यात आल्या. पुढे ते BNP चे कार्यवाहक महासचिव झाले आणि 2016 मध्ये पक्षाच्या महासचिवपदी औपचारिकपणे नियुक्त झाले.
राष्ट्रपतीपदासाठी उमेदवारी मिळाल्यानंतर फखरुल यांनी पक्षाचे महासचिव आणि BNP च्या स्थायी समितीचा राजीनामा दिला. त्यांच्या उमेदवारीचा प्रस्ताव पक्षाच्या वतीने औपचारिकपणे निवडणूक आयोगासमोर सादर करण्यात आला आहे.
मिर्झा फखरुल यांच्या विरोधात 11 पक्षांच्या विरोधी आघाडीने निवृत्त कर्नल ओली अहमद यांना उमेदवार केले आहे. ओली अहमद हे लिबरल डेमोक्रॅटिक पार्टीचे (LDP) अध्यक्ष असून बांगलादेशच्या राजकारणात दीर्घकाळ सक्रिय आहेत. 1971 च्या मुक्तिसंग्रामातील भूमिकेसाठी त्यांना ‘वीर विक्रम’ सन्मानाने गौरवण्यात आले आहे.
बांगलादेशात 35 वर्षांनंतर राष्ट्रपतीपदासाठी निवडणूक लढत
लष्करातून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी राजकारणात प्रवेश केला. ते BNP च्या सुरुवातीच्या काळातील नेत्यांमध्ये होते आणि माजी पंतप्रधान खालिदा झिया यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारमध्ये महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या आहेत. 1991 मध्ये BNP सत्तेवर आल्यानंतर त्यांनी सरकारमध्ये मंत्री म्हणून काम केले.
त्यानंतर राजकीय मतभेदांमुळे त्यांनी BNP पासून वेगळे होत 2006 मध्ये लिबरल डेमोक्रॅटिक पार्टीची स्थापना केली. तेव्हापासून ते LDP चे अध्यक्ष आहेत. ते अनेक वेळा खासदार राहिले असून बांगलादेशच्या राजकारणातील विरोधी गटातील अनुभवी नेत्यांमध्ये त्यांची ओळख आहे.
ओली अहमद यांना केवळ जमात-ए-इस्लामीचा उमेदवार म्हणण्याऐवजी त्यांना जमातच्या नेतृत्वाखालील 11 पक्षांच्या विरोधी आघाडीचा उमेदवार म्हणणे अधिक अचूक आहे. या आघाडीने राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीसाठी ओली अहमद यांचे नाव पुढे केले आहे.
यामुळे राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी आघाडी यांच्यात औपचारिक लढतीची स्थिती निर्माण झाली आहे. संसदेत BNP आणि तिच्या सहयोगी पक्षांचे मजबूत संख्याबळ पाहता, निकालाच्या दृष्टीने ही लढत समान पातळीवरील मानली जात नाही. राष्ट्रपतीपदासाठी मतदान झाल्यास संसद सदस्यांची संख्या BNP च्या उमेदवाराच्या बाजूने निर्णायक ठरू शकते.
बांगलादेशातील राष्ट्रपतीपदाची भूमिका प्रामुख्याने घटनात्मक आणि औपचारिक स्वरूपाची आहे. संसदीय व्यवस्थेत वास्तविक कार्यकारी अधिकार पंतप्रधान आणि सरकारकडे असतात. तरीही राष्ट्रपती हे देशाच्या घटनात्मक व्यवस्थेतील महत्त्वाचे पद आहे.
1991 नंतर सातत्याने बिनविरोध राष्ट्रपती निवडले जाण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान यावेळी दोन राजकीय गटांनी उमेदवार उभे केले आहेत. 2026 च्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर BNP सत्तेवर परतली असून संसदेत तिचे मजबूत संख्याबळ आहे. अशा परिस्थितीत विरोधकांनी उमेदवार उभा केल्याने राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत राजकीय स्पर्धेची स्थिती निर्माण झाली आहे.
20 ऑगस्ट रोजी होणारे संभाव्य मतदान बांगलादेशातील अलीकडील राजकीय उलथापालथीनंतरची घटनात्मक प्रक्रिया असेल. दोन्ही उमेदवारांचे उमेदवारी अर्ज वैध ठरल्यास संसद सदस्यांना राष्ट्रपतींच्या निवडीसाठी मतदान करावे लागेल.
BNP कडे संसदेत दोन-तृतीयांश बहुमत असल्याने मिर्झा फखरुल यांची राष्ट्रपतीपदी निवड होणे जवळपास निश्चित मानले जात आहे. मात्र, 35 वर्षांनंतर राष्ट्रपतीपदासाठी होणारी ही लढत बांगलादेशच्या राजकारणातील घटनात्मक संस्थांमध्ये सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी आघाडी यांच्यातील स्पर्धेची स्थिती दर्शवते.
