इटलीच्या पंतप्रधान जॉर्जिया मेलोनी यांनी त्यांच्या आवाजाचा संभाव्य गैरवापर आणि AI-निर्मित डीपफेक सामग्रीपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी तो ट्रेडमार्क करण्याच्या दिशेने पाऊल उचलले आहे. मेलोनी यांनी युरोपियन युनियनच्या बौद्धिक संपदा कार्यालयाकडे (EUIPO) त्यांच्या आवाजाशी संबंधित ट्रेडमार्क अर्ज दाखल केला आहे. अर्जासोबत त्यांनी सुमारे चार सेकंदांचे ऑडिओ रेकॉर्डिंगही जमा केले आहे. या रेकॉर्डिंगमध्ये त्या इटालियन भाषेत स्वतःची ओळख करून देतात. अहवालानुसार, त्यांच्या आवाजाशी संबंधित या अर्जाचा उद्देश AI तंत्रज्ञानाद्वारे त्यांच्या आवाजाची नक्कल करून तयार केलेल्या बनावट सामग्रीपासून कायदेशीर संरक्षण मिळवणे हा आहे.
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या मदतीने एखाद्या व्यक्तीचा आवाज, चेहरा आणि बोलण्याची शैली यांची नक्कल करणे अधिक सोपे झाले असताना मेलोनी यांनी हे पाऊल उचलले आहे.
मेलोनी यांच्या ट्रेडमार्क अर्जात सुमारे चार सेकंदांचा ऑडिओ सॅम्पल समाविष्ट आहे. त्यात त्या दोन वेळा इटालियन भाषेत स्वतःची ओळख करून देतात.
त्यांचा हा परिचय केवळ सामान्य वाक्य नाही. ‘Io sono Giorgia’ म्हणजे ‘मी जॉर्जिया आहे’, हे वाक्य मेलोनी यांच्या राजकीय ओळखीशीही जोडलेले आहे. याच नावाने त्यांचे 2021 मध्ये प्रकाशित आत्मचरित्र आहे आणि त्यांच्या राजकीय प्रचारातही हे वाक्य दीर्घकाळ वापरले गेले आहे.
आवाजाला ट्रेडमार्क म्हणून सुरक्षित करण्याचा प्रयत्न सार्वजनिक व्यक्तींसाठी डिजिटल ओळख आता केवळ नाव आणि छायाचित्रापुरती मर्यादित राहिलेली नसल्याचे दर्शवतो.
AI-आधारित व्हॉइस क्लोनिंग तंत्रज्ञान एखाद्या व्यक्तीच्या उपलब्ध ऑडिओ रेकॉर्डिंगचे विश्लेषण करून तिच्या आवाजाची विविध वैशिष्ट्ये समजू शकते. यामध्ये बोलण्याचा वेग, उच्चार, आवाजातील चढ-उतार आणि शब्दांमधील अंतर यांचा समावेश असू शकतो.
यानंतर AI मॉडेल संबंधित व्यक्तीने प्रत्यक्षात कधीही न बोललेली वाक्येही त्याच्यासारख्या आवाजात तयार करू शकते. त्यामुळे नेते, कलाकार, व्यावसायिक आणि इतर सार्वजनिक व्यक्तींच्या आवाजाचा गैरवापर हा चर्चेचा विषय बनला आहे.
काही प्रकरणांमध्ये एखाद्या व्यक्तीच्या आवाजाची नक्कल करण्यासाठी फार मोठ्या ऑडिओ रेकॉर्डिंगची गरज नसते. मात्र, अधिक नैसर्गिक आणि वास्तविक वाटणारा परिणाम तयार करण्यासाठी सामान्यतः चांगल्या गुणवत्तेचे आणि अधिक ऑडिओ साहित्य उपयुक्त ठरते.
AIच्या मदतीने आवाजाची नक्कल करण्याचा प्रमुख धोका चुकीची माहिती आणि फसवणुकीशी संबंधित आहे. एखाद्या नेत्याच्या आवाजात त्याने कधीही न केलेले विधान तयार केले जाऊ शकते. त्याचप्रमाणे व्यावसायिक किंवा कुटुंबातील सदस्याच्या आवाजाची नक्कल करून पैसे मागणे, सूचना देणे किंवा संवेदनशील माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो.
राजकीय क्षेत्रात हा धोका अधिक गंभीर ठरू शकतो. निवडणुका किंवा मोठ्या राजकीय घडामोडींच्या काळात एखाद्या नेत्याच्या बनावट आवाजात तयार केलेले ऑडिओ वेगाने प्रसारित होऊन लोकांमध्ये संभ्रम निर्माण करू शकतात.
मेलोनी यांचा ट्रेडमार्क अर्ज डिजिटल सुरक्षेबाबत सुरू असलेल्या व्यापक चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वाचा मानला जात आहे.
मेलोनी यांचा हा प्रयत्न एकटाच नाही. AIच्या वाढत्या वापराच्या पार्श्वभूमीवर जगभरातील अनेक कलाकार त्यांच्या आवाजाचा, छायाचित्रांचा आणि ओळखीचा व्यावसायिक वापर करण्याबाबत कायदेशीर संरक्षण शोधत आहेत.
अमेरिकन अभिनेता मॅथ्यू मॅककॉनाघी यांनीही त्यांच्या छायाचित्र आणि आवाजाशी संबंधित ट्रेडमार्क संरक्षणासाठी अर्ज केला आहे. कलाकारांसाठी हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे, कारण AI कंपन्या आणि इतर डिजिटल प्लॅटफॉर्म आवाजाची नक्कल करून अशी सामग्री तयार करू शकतात, ज्यासाठी मूळ कलाकाराची परवानगी आवश्यक मानली जात नाही.
ब्रिटनमध्येही अनेक कलाकारांनी त्यांच्या आवाजाच्या आणि ओळखीच्या वापराबाबत स्पष्ट कायदेशीर अधिकार देण्याची मागणी केली आहे. 80 हून अधिक कलाकारांनी ब्रिटनचे तत्कालीन पंतप्रधान अँडी बर्नहॅम यांच्याकडे या दिशेने कायदा करण्याची मागणी केली होती.
अमेरिकन पॉप स्टार टेलर स्विफ्ट यांनीही त्यांच्या ओळखीशी आणि आवाजाशी संबंधित ट्रेडमार्क संरक्षणाच्या दिशेने पाऊल उचलले आहे. अहवालांनुसार, त्यांनी अमेरिकेत तीन ट्रेडमार्क अर्ज केले होते. यापैकी एक अर्ज त्यांच्या छायाचित्राशी संबंधित होता, तर दोन अर्ज त्यांच्या आवाजाशी संबंधित होते.
आवाजाशी संबंधित सॅम्पलमध्ये स्विफ्ट स्वतःची ओळख करून देताना ऐकू येतात. त्यांच्या ओळखीशी संबंधित अशा ऑडिओ सॅम्पलचे कायदेशीर संरक्षण हे मनोरंजन क्षेत्रातील कलाकार AI-आधारित व्हॉइस क्लोनिंगच्या संभाव्य गैरवापराकडे गांभीर्याने पाहत असल्याचे दर्शवते.
जॉर्जिया मेलोनी यांच्यासाठी AI डीपफेकची समस्या नवीन नाही. यापूर्वी त्यांच्या छायाचित्रांचा वापर करून बनावट अश्लील सामग्री तयार केल्याचे प्रकरण समोर आले होते.
2024 मध्ये मेलोनी यांनी अशा सामग्रीविरोधात कायदेशीर कारवाई केली होती आणि कथितरित्या 1 लाख युरो नुकसानभरपाईची मागणी केली होती. AI आणि डिजिटल एडिटिंग तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून सार्वजनिक व्यक्तींच्या प्रतिमेचा कशा प्रकारे गैरवापर केला जाऊ शकतो, याचे हे प्रकरण उदाहरण ठरले.
मेलोनी यांनी हा मुद्दा केवळ वैयक्तिक नुकसानीपुरता मर्यादित मानला नाही. त्यांनी म्हटले होते की डीपफेक तंत्रज्ञानाचा वापर एखाद्या व्यक्तीची फसवणूक करण्यासाठी, तिच्या प्रतिष्ठेला नुकसान पोहोचवण्यासाठी किंवा तिला लक्ष्य करण्यासाठी केला जाऊ शकतो.
यावर्षी मे महिन्यातही मेलोनी यांनी डीपफेक तंत्रज्ञानाबाबत चिंता व्यक्त केली होती. त्यावेळी इंटरनेटवर त्यांच्या चेहऱ्याचा वापर करून AIच्या मदतीने तयार केलेली बनावट छायाचित्रे प्रसारित झाल्याच्या बातम्या समोर आल्या होत्या.
मेलोनी यांनी म्हटले होते की त्या त्यांच्या स्तरावर अशा प्रकरणांना सामोरे जाऊ शकतात, मात्र सामान्य लोकांकडे नेहमीच कायदेशीर किंवा तांत्रिक संसाधने उपलब्ध नसतात.
AI डीपफेक तंत्रज्ञान केवळ प्रसिद्ध व्यक्तींपुरते मर्यादित नसल्याचीही त्यांची चिंता आहे. सामान्य नागरिकही त्याद्वारे बनावट छायाचित्रे, व्हिडिओ किंवा ऑडिओचे लक्ष्य ठरू शकतात.
मेलोनी यांचा आवाज ट्रेडमार्क करण्याचा प्रयत्न AIच्या युगात बौद्धिक संपदा अधिकारांचे बदलते स्वरूपही समोर आणतो. यापूर्वी व्यक्तीच्या ओळखीशी संबंधित अधिकारांमध्ये नाव, छायाचित्र, लोगो किंवा कलात्मक कामाला प्रमुख स्थान होते. आता आवाजही डिजिटल ओळखीचा महत्त्वाचा भाग बनत आहे.
कायदेशीर तज्ज्ञ आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांसमोर आता एखाद्या व्यक्तीच्या आवाजाची नक्कल, AI प्रशिक्षण आणि त्यातून तयार झालेल्या सामग्रीच्या व्यावसायिक वापराचे नियमन कसे करायचे, हा प्रश्न आहे.
मेलोनी यांचा अर्ज या बदलत्या कायदेशीर आणि तांत्रिक परिस्थितीतील एक उदाहरण आहे. आवाजासारख्या वैयक्तिक ओळखीच्या घटकाला ट्रेडमार्क संरक्षण मिळाल्यास भविष्यात इतर सार्वजनिक व्यक्तीही अशाच प्रकारची पावले उचलू शकतात.
