भारताने संरक्षण क्षेत्रात आणखी एक महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठत मध्यम पल्ल्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र अग्नी-4ची यशस्वी चाचणी केली आहे. ओडिशातील चांदीपूर येथील इंटिग्रेटेड टेस्ट रेंज (ITR) येथे ही चाचणी घेण्यात आली. संरक्षण मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, चाचणीदरम्यान क्षेपणास्त्राच्या सर्व परिचालन आणि तांत्रिक निकषांची यशस्वी पडताळणी करण्यात आली. ही चाचणी स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांड (SFC) यांच्या देखरेखीखाली पार पडली.
अग्नी-4 हा भारताच्या स्वदेशी क्षेपणास्त्र कार्यक्रमातील महत्त्वाचा घटक असून त्याचा विकास संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) यांनी केला आहे. हे क्षेपणास्त्र भारताच्या अणु प्रतिरोधक क्षमतेला (Nuclear Deterrence) बळकटी देण्यासोबतच प्रादेशिक सुरक्षा संतुलनातही महत्त्वाची भूमिका बजावते.
संरक्षण मंत्रालयाने जारी केलेल्या निवेदनात म्हटले आहे की, 6 ऑगस्ट रोजी करण्यात आलेल्या या चाचणीमुळे अग्नी-4ची विश्वासार्हता आणि परिचालन क्षमता पुन्हा एकदा सिद्ध झाली आहे. चाचणीदरम्यान क्षेपणास्त्राने निर्धारित उड्डाण मार्गाचे यशस्वी पालन केले आणि सर्व मोहिमेची उद्दिष्टे पूर्ण केली. तज्ज्ञांच्या मते, अशा चाचण्या भारताची सामरिक तयारी आणि स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भरता दर्शवतात. ही चाचणी नियमित लष्करी सराव आणि प्रणाली पडताळणी प्रक्रियेचा भाग मानली जात आहे.
अग्नी-4 हे दोन टप्प्यांचे घन इंधन (Solid Fuel) वापरणारे मध्यम पल्ल्याचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आहे. त्याची मारक क्षमता सुमारे 4,000 किलोमीटर असल्याचे सांगितले जाते, ज्यामुळे ते लांब पल्ल्यावरील लक्ष्यांवर अचूक प्रहार करण्यास सक्षम आहे. हे क्षेपणास्त्र पारंपरिक तसेच अण्वस्त्र पेलोड वाहून नेण्याची क्षमता राखते. प्रगत तंत्रज्ञान आणि उच्च अचूकतेमुळे ते भारताच्या सामरिक क्षेपणास्त्र ताफ्यातील महत्त्वाचा घटक मानले जाते.
डीआरडीओने 2007 मध्ये दीर्घ पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्र प्रकल्पावर काम सुरू केले. नंतर त्याच्या प्रगत आवृत्तीला अग्नी-4 हे नाव देण्यात आले. या प्रकल्पाचा विकास प्रामुख्याने हैदराबादस्थित अॅडव्हान्स्ड सिस्टिम्स लॅबोरेटरी (ASL) यांनी केला. अग्नी-4मध्ये पूर्वीच्या आवृत्त्यांच्या तुलनेत अधिक शक्तिशाली पहिल्या आणि दुसऱ्या टप्प्यातील मोटर्स, आधुनिक मार्गदर्शन प्रणाली (Guidance System) आणि प्रगत इलेक्ट्रॉनिक नियंत्रण तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे.
या क्षेपणास्त्रात रिंग लेझर जायरोस्कोप आधारित इनर्शियल नेव्हिगेशन सिस्टम बसविण्यात आली असून ती उड्डाणादरम्यान उच्च स्तरावरील अचूकता सुनिश्चित करते. तसेच फ्लेक्ससील थ्रस्ट व्हेक्टर कंट्रोल तंत्रज्ञानामुळे क्षेपणास्त्राची दिशा आणि स्थिरता अधिक प्रभावीपणे नियंत्रित केली जाते.
अग्नी-4ची पहिली चाचणी 2010 मध्ये घेण्यात आली होती. त्यानंतर जानेवारी 2014 मध्ये या क्षेपणास्त्राने सुमारे 4,000 किलोमीटर अंतर पार करत निर्धारित लक्ष्याचा यशस्वी भेद केला होता. त्या चाचणीदरम्यान ते सुमारे 850 किलोमीटर उंचीपर्यंत पोहोचले होते. डिसेंबर 2014 मध्ये स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांडने त्याची पहिली युजर ट्रायल घेतली होती, ज्यामध्ये क्षेपणास्त्राने 3,500 किलोमीटरहून अधिक अंतर पार केले. त्यानंतर 2015, 2017, 2018 तसेच इतर प्रसंगीही त्याच्या यशस्वी चाचण्या घेण्यात आल्या असून त्याची विश्वासार्हता आणि परिचालन क्षमता सातत्याने सिद्ध झाली आहे.
अग्नी-4ची लांबी सुमारे 20 मीटर असून वजन सुमारे 17 टन आहे. त्याची मारक क्षमता सुमारे 4,000 किलोमीटर आहे, तर पेलोड क्षमता सुमारे 1,000 किलोग्रॅम आहे. हे दोन टप्प्यांच्या घन इंधन प्रणोदन प्रणालीवर आधारित असून रिंग लेझर जायरोस्कोप आधारित इनर्शियल नेव्हिगेशन सिस्टमचा वापर करते. फ्लेक्ससील थ्रस्ट व्हेक्टर कंट्रोल तंत्रज्ञानामुळे त्याच्या नियंत्रण क्षमतेत सुधारणा झाली आहे. हे क्षेपणास्त्र पारंपरिक तसेच अण्वस्त्र पेलोड वाहून नेण्यास सक्षम आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, अग्नी-4ची यशस्वी चाचणी भारताच्या दीर्घकालीन संरक्षण धोरण आणि स्वदेशी लष्करी तंत्रज्ञानाच्या विकासातील महत्त्वपूर्ण उपलब्धी आहे. हे क्षेपणास्त्र देशाच्या विश्वासार्ह प्रतिरोधक क्षमतेला बळकटी देण्यासोबतच प्रादेशिक आणि जागतिक स्तरावरील भारताच्या सामरिक स्थानालाही अधिक मजबूत करते.
