एप्रिलपासून मेच्या अखेरच्या आठवड्यांपर्यंत भारतात तीव्र उष्णतेमुळे नागरिकांच्या अडचणी वाढल्या आहेत. उत्तर भारतातील मैदानी भागांमध्ये तापमान सातत्याने वाढून 45 अंश सेल्सियसच्या पुढे गेले आहे. राजस्थान ते उत्तर प्रदेश आणि बिहारमधील अनेक जिल्ह्यांमध्ये उष्ण वारे आणि लूचा प्रभाव दिसून येत आहे.
सध्या भारतातील हवामान दोन वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसत आहे. उत्तर आणि उत्तर-पश्चिम भारत तीव्र उष्णता आणि लूच्या प्रभावाखाली आहे, तर दक्षिण, पूर्व आणि ईशान्येकडील राज्यांमध्ये पाऊस आणि वेगवान वाऱ्यांमुळे हवामानात काही प्रमाणात बदल झाला आहे. दरम्यान, मान्सूनच्या गती आणि आगमनाबाबत हवामानतज्ज्ञांच्या अंदाजातील बदलांमुळे चर्चा वाढली आहे.
भारतीय हवामान विभागाच्या (India Meteorological Department) ताज्या अद्ययावत माहितीनुसार, मान्सून केरळ किनाऱ्यावर सामान्यतः 1 जूनच्या आसपास पोहोचण्याची शक्यता असते, मात्र यावेळी तो 2 ते 4 जूनदरम्यान पोहोचण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, यावेळी मान्सूनच्या प्रगतीत झालेल्या किंचित विलंबामागे अनेक वातावरणीय आणि समुद्री परिस्थिती कारणीभूत आहेत. त्यामध्ये प्रशांत महासागरात विकसित होत असलेली El Niño सदृश परिस्थिती महत्त्वाची मानली जात आहे, ज्याचा जागतिक हवामान पद्धतीवर परिणाम झाला आहे.
El Niño ही नैसर्गिक हवामानविषयक घटना असून, विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराच्या पूर्व आणि मध्य भागातील समुद्राचे पाणी असामान्यरीत्या उष्ण होते. या स्थितीचा जागतिक वारे आणि पावसाच्या नमुन्यांवर परिणाम होतो.
समुद्राच्या तापमानात वाढ झाल्याने जागतिक तापमानात वाढ, अनेक भागांमध्ये अत्यधिक उष्णता आणि लू, काही भागांमध्ये मुसळधार पाऊस आणि पूर, तर इतर भागांमध्ये दुष्काळ आणि पर्जन्यमानात घट दिसून येऊ शकते.
वैज्ञानिकांच्या मते, तीव्र El Niño असलेल्या वर्षांमध्ये मान्सून कमकुवत होऊ शकतो, मात्र भारतीय मान्सूनवरील त्याचा परिणाम नेहमी सारखा असेलच असे नाही.
दिल्ली, राजस्थान, हरियाणा, पंजाब, उत्तर प्रदेश आणि मध्य भारतातील अनेक भागांमध्ये तापमान 44 ते 46 अंश सेल्सियसपर्यंत पोहोचले आहे. अनेक भागांमध्ये लूची स्थिती कायम आहे.
दिल्ली-एनसीआरमध्ये यलो अलर्ट जारी करण्यात आला आहे. दिवसा 20 ते 40 किमी प्रतितास वेगाने उष्ण वारे वाहण्याची स्थिती असून, संध्याकाळी वादळ आणि हलक्या पावसाची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
मुंबई, गुजरात, कोकण आणि गोवा येथे हवामान उष्ण आणि दमट आहे. तथापि, संध्याकाळी किंवा रात्री हलक्या पावसासह मेघगर्जनेची शक्यता कायम आहे.
केरळ, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि आंध्र प्रदेशमध्ये पाऊस आणि वादळी वाऱ्यांची स्थिती कायम आहे. केरळमधील काही जिल्ह्यांमध्ये यलो अलर्ट जारी करण्यात आला आहे. आसाम, मेघालय आणि अरुणाचल प्रदेशसह ईशान्येकडील राज्यांमध्ये मुसळधार पाऊस आणि वेगवान वाऱ्यांचा इशारा देण्यात आला आहे. बिहार, झारखंड आणि पश्चिम बंगालमध्येही मेघगर्जनेसह पाऊस होत आहे.
हवामान विभागाच्या माहितीनुसार, मान्सूनची प्रगती सध्या बंगालच्या उपसागर आणि अरबी समुद्राच्या दक्षिण भागांमध्ये मंद आहे. मात्र, पुढील काही दिवसांत परिस्थिती अनुकूल झाल्यास त्याच्या गतीत वाढ होऊ शकते. तज्ज्ञांच्या मते, मान्सूनमधील हा किरकोळ विलंब असामान्य स्थिती नाही, मात्र बदलत्या हवामान नमुन्यांचे संकेत देतो.
