युक्रेनमधील सूमी शहरात भारताशी संबंधित कुसुम ग्रुपच्या फार्मास्युटिकल उत्पादन युनिटवर 4 ऑक्टोबर रोजी रशियन ड्रोन हल्ला झाला. या हल्ल्यात कंपनीच्या मुख्य उत्पादन इमारतीचे मोठे नुकसान झाले असून एका कर्मचाऱ्याचा मृत्यू आणि अनेक जण जखमी झाल्याची माहिती आहे. कंपनीनुसार, या हल्ल्यामुळे झालेले नुकसान 400 कोटी रुपयांपेक्षा अधिक असू शकते.
कुसुम ग्रुपचे संस्थापक आणि प्रमुख राजीव गुप्ता हे भारतीय वंशाचे व्यावसायिक असून त्यांचे संबंध राजस्थानातील भरतपूरशी आहेत. हल्ल्याच्या वेळी ते सूमीमध्ये उपस्थित नसल्याची माहिती आहे. कुसुम ग्रुप यूक्रेनमध्ये दीर्घकाळापासून औषधनिर्मिती व्यवसाय करत आहे.
यूक्रेनमधील अधिकाऱ्यांच्या आणि कंपनीशी संबंधित अहवालांनुसार, 4 ऑक्टोबर रोजी सूमीमध्ये झालेल्या रशियन ड्रोन हल्ल्यांदरम्यान फार्मा परिसराला लक्ष्य करण्यात आले. मात्र, हल्ल्याचा नेमका उद्देश काय होता, याबाबत स्वतंत्रपणे अंतिम निष्कर्ष समोर आलेला नाही. यूक्रेनच्या बाजूने या घटनेचे वर्णन नागरी आणि वैद्यकीय पुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांवरील हल्ला म्हणून करण्यात आले आहे.
सूमी हा यूक्रेनचा सीमावर्ती प्रदेश असून रशियासोबतच्या युद्धादरम्यान येथे नियमितपणे ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ले झाले आहेत. 4 ऑक्टोबरच्या हल्ल्यात कुसुम ग्रुपच्या औषधनिर्मिती युनिटचे गंभीर नुकसान झाले.
अहवालांनुसार, ड्रोन हल्ल्यानंतर कारखान्याच्या मुख्य संरचनेचा मोठा भाग उद्ध्वस्त झाला. घटनास्थळावरून मोठ्या प्रमाणात धुराचे लोट दिसून आले. हल्ल्यात एका कर्मचाऱ्याचा मृत्यू झाला, तर अनेक जण जखमी झाले. यूक्रेनच्या प्रादेशिक अधिकाऱ्यांनीही त्या दिवशी सूमी प्रदेशात झालेल्या रशियन हल्ल्यांमध्ये एका व्यक्तीचा मृत्यू आणि अनेक जण जखमी झाल्याची माहिती दिली.
कुसुम ग्रुपने मृत कर्मचाऱ्याच्या कुटुंबीयांप्रती संवेदना व्यक्त केली आहे. कंपनीनुसार, मृत कर्मचारी येवहेन वोलोदिमिरोविच मिरोशनिचेंको 2009 पासून कंपनीच्या इंजिनीअरिंग विभागात कार्यरत होते.
राजीव गुप्ता हे राजस्थानातील भरतपूरशी संबंधित व्यावसायिक आहेत. कुसुम ग्रुपने सुरुवातीला भारतातून औषधे यूक्रेनमध्ये पाठवून त्यांचे वितरण करण्याच्या व्यवसायातून आपल्या कामकाजाची सुरुवात केली.
कालांतराने कंपनीने वितरणाच्या पुढे जात स्वतः औषधनिर्मिती सुरू केली. उपलब्ध कंपनी-संबंधित माहितीनुसार, भारतात उत्पादन युनिट्स स्थापन केल्यानंतर 2009 मध्ये यूक्रेनमधील सूमी येथे उत्पादन प्रकल्प सुरू करण्यात आला.
कंपनीचा व्यवसाय प्रामुख्याने जेनेरिक औषधांच्या उत्पादन आणि पुरवठ्याशी संबंधित आहे. अहवालांनुसार, कुसुम ग्रुप 50 पेक्षा अधिक औषध उत्पादने तयार करतो आणि यूक्रेनव्यतिरिक्त मध्य आशिया तसेच इतर परदेशी बाजारपेठांमध्येही औषधांचा पुरवठा करतो.
भारतात कंपनीच्या उत्पादन सुविधा राजस्थानातील भिवाडी आणि मध्य प्रदेशातील पीथमपूर येथेही आहेत. कुसुम ग्रुपने म्हटले आहे की, यूक्रेनमध्ये औषधांचा पुरवठा सुरू ठेवण्यासाठी भारतातील उत्पादन क्षमतेचा वापर केला जाऊ शकतो.
ड्रोन हल्ल्यामुळे कंपनीच्या सूमी युनिटचे मोठे आर्थिक नुकसान झाले आहे. विविध अहवालांमध्ये नुकसानाचा अंदाज किमान 400 कोटी रुपये म्हणजेच सुमारे 50 मिलियन डॉलरपेक्षा अधिक असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
मुख्य उत्पादन पायाभूत सुविधांच्या मोठ्या भागाचे नुकसान झाल्यामुळे यूक्रेनमधील कंपनीच्या उत्पादन कामकाजावर तात्काळ परिणाम झाला आहे. युद्धादरम्यानही हा प्रकल्प उत्पादन सुरू ठेवत होता. मात्र, ताज्या हल्ल्यानंतर त्याच्या नियमित कामकाजावर गंभीर परिणाम झाला आहे.
कंपनीने मात्र तिचे कामकाज पूर्णपणे बंद झाले नसल्याचे संकेत दिले आहेत. भारतातील युनिट्सच्या मदतीने यूक्रेनमध्ये आवश्यक औषधांचा पुरवठा कायम ठेवण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.
हल्ल्यात एका कर्मचाऱ्याचा मृत्यू झाला. सुरुवातीच्या माध्यमांच्या वृत्तांमध्ये मृत व्यक्तीला इंजिनीअर म्हटले गेले होते. त्यानंतर कंपनीने ते इंजिनीअरिंग विभागाशी संबंधित कर्मचारी असल्याचे स्पष्ट केले.
यूक्रेनच्या अधिकाऱ्यांनुसार, 4 ऑक्टोबर ते 5 ऑक्टोबरदरम्यान सूमी प्रदेशात अनेक रशियन हल्ले झाले. प्रादेशिक प्रशासनाने 24 तासांच्या कालावधीत डझनभर हल्ल्यांची माहिती दिली आणि सूमी समुदायात एका व्यक्तीचा मृत्यू तसेच अनेक जण जखमी झाल्याची पुष्टी केली.
ही घटना यूक्रेनमधील अनेक शहरे आणि पायाभूत सुविधांना लक्ष्य करणाऱ्या व्यापक रशियन हवाई मोहिमेचा भाग होती.
यूक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष वोलोदिमिर जेलेंस्की यांनी सूमीतील फार्मास्युटिकल सुविधेवरील हल्ल्याचा उल्लेख करत मृत व्यक्तीच्या कुटुंबीयांप्रती संवेदना व्यक्त केली.
यूक्रेनच्या बाजूने सांगण्यात आले की, सूमीतील ज्या फार्मास्युटिकल परिसराचे नुकसान झाले, तेथे आवश्यक औषधांशी संबंधित उत्पादन आणि साठवणूक केली जात होती. यूक्रेनच्या अधिकाऱ्यांनी या हल्ल्याचे वर्णन नागरी पायाभूत सुविधांवरील रशियन हल्ल्यांच्या व्यापक मालिकेचा भाग म्हणून केले आहे.
मात्र, युद्धाच्या काळात कोणत्याही हल्ल्याचा लष्करी उद्देश किंवा लक्ष्य स्वतंत्रपणे निश्चित करणे अनेकदा कठीण असते. त्यामुळे रशियाची प्रत्यक्ष परिचालनात्मक मंशा काय होती, याबाबतचा अंतिम निष्कर्ष अधिकृत चौकशीनंतरच काढता येईल.
यूक्रेनमधील कुसुम ग्रुपच्या कामकाजावर झालेला हा पहिला हल्ला नाही. अहवालांनुसार, एप्रिल 2025 मध्ये कंपनीच्या एका गोदामाचेही ड्रोन हल्ल्यात नुकसान झाले होते.
ताज्या हल्ल्यात सूमीतील मुख्य उत्पादन सुविधेचे मोठे नुकसान झाले असून एका कर्मचाऱ्याचा मृत्यू झाला आहे. त्यामुळे यूक्रेनमध्ये कार्यरत भारतीय वंशाच्या कंपन्यांसमोरील युद्धाशी संबंधित सुरक्षा जोखमी पुन्हा अधोरेखित झाल्या आहेत.
कुसुम ग्रुपच्या सूमी युनिटचे महत्त्व केवळ व्यावसायिक मालमत्ता म्हणून मर्यादित नाही. कंपनी जेनेरिक आणि आवश्यक औषधांच्या उत्पादनाशी संबंधित असल्याने उत्पादनात दीर्घकाळ व्यत्यय आल्यास स्थानिक आणि प्रादेशिक पुरवठा साखळीवर परिणाम होऊ शकतो.
युद्धादरम्यान आरोग्य क्षेत्राशी संबंधित पायाभूत सुविधांची सुरक्षा हा संवेदनशील मुद्दा राहिला आहे. आंतरराष्ट्रीय मानवतावादी कायद्यानुसार नागरी सुविधा आणि वैद्यकीय पायाभूत सुविधांचे संरक्षण महत्त्वाचे मानले जाते. मात्र, एखाद्या विशिष्ट हल्ल्यात आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे उल्लंघन झाले आहे की नाही, हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र तथ्य पडताळणी आणि कायदेशीर मूल्यांकन आवश्यक असते.
ही घटना अशा वेळी घडली आहे, जेव्हा भारत रशिया-यूक्रेन युद्धाच्या तोडग्यासाठी दोन्ही पक्षांशी संवाद कायम ठेवण्यावर भर देत आहे.
परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी अलीकडे म्हटले होते की, संघर्षाच्या तोडग्यासाठी भारताने आपले राजनैतिक प्रयत्न वाढवले असून मॉस्को आणि कीव या दोन्ही ठिकाणी संवाद सुरू आहे.
भारताची अधिकृत भूमिका दीर्घकाळापासून अशी आहे की, रशिया-यूक्रेन संघर्षाचा तोडगा संवाद आणि राजनैतिक मार्गाने काढला पाहिजे.
यूक्रेनमध्ये कार्यरत भारतीय कंपन्या आणि भारतीय वंशाच्या व्यावसायिकांसाठी ताजा हल्ला सुरक्षा जोखमी अधोरेखित करतो. युद्धाच्या काळात कोणत्याही भागात औद्योगिक युनिट चालवताना लॉजिस्टिक्स, कर्मचाऱ्यांची सुरक्षा, विमा आणि पुरवठा साखळीशी संबंधित आव्हाने निर्माण होतात.
कुसुम ग्रुपच्या बाबतीत भारतातील उत्पादन युनिट्स कंपनीला पर्यायी पुरवठा क्षमता उपलब्ध करून देऊ शकतात. त्यामुळे यूक्रेनमधील नुकसानग्रस्त प्रकल्पाच्या परिस्थितीतही आवश्यक औषधांचा पुरवठा कायम ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
सध्या प्रभावित कर्मचाऱ्यांची सुरक्षा, नुकसानीचे मूल्यांकन आणि उत्पादन व्यवस्था पुन्हा आयोजित करणे ही प्रमुख प्राधान्ये आहेत. सूमी प्रकल्प पूर्णपणे पुन्हा कार्यान्वित होण्यासाठी किती वेळ लागेल, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही.
