मोक्षदा एकादशी 2025: महत्त्व, व्रत, पूजा विधी आणि गीता जयंतीचा विशेष योग

मोक्षदा एकादशी हा हिंदू धर्मातील एक अत्यंत पवित्र सण आहे, जो मोक्ष आणि पुण्याशी जोडलेला आहे. या दिवशी भगवान विष्णूची विशेष पूजा, व्रत, गीता पाठ आणि दान-पुण्याचे महत्त्व सांगितले आहे. तसेच काही कामांपासून दूर राहणेही आवश्यक मानले जाते.

मोक्षदा एकादशी: मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला येणारी मोक्षदा एकादशी यावर्षी 1 डिसेंबर 2025, सोमवार रोजी संपूर्ण देशभरात श्रद्धेने साजरी केली जाईल. या दिवशी भक्त भगवान विष्णूची विशेष पूजा करतात आणि व्रत ठेवतात. धार्मिक मान्यतेनुसार, हे व्रत पापांपासून मुक्ती मिळवून देणारे आणि मोक्षाचा मार्ग मोकळा करणारे मानले जाते. याच दिवशी गीता जयंती देखील साजरी केली जाते, ज्यामुळे या सणाचे महत्त्व आणखी वाढते.

मोक्षदा एकादशीचे धार्मिक महत्त्व

शास्त्रामध्ये मोक्षदा एकादशीचे माहात्म्य सविस्तरपणे वर्णन केले आहे. असे मानले जाते की, या दिवशी केलेल्या व्रत आणि पूजनाने व्यक्तीला सांसारिक बंधनातून मुक्ती मिळते आणि त्याला मोक्षाचा मार्ग प्राप्त होतो. याच कारणामुळे ही एकादशी इतर एकादश्यांच्या तुलनेत अधिक फलदायी मानली गेली आहे.

एकादशी व्रताचा मुख्य उद्देश इंद्रियांवर संयम ठेवणे, मन शुद्ध करणे आणि भगवान विष्णूच्या भक्तीत लीन होणे हा असतो. या व्रताने केवळ आध्यात्मिक उन्नतीच होते असे नाही, तर मानसिक शांती आणि सकारात्मक ऊर्जा देखील प्राप्त होते.

या दिवशी भगवान विष्णूची विशेष पूजा होते

मोक्षदा एकादशीच्या दिवशी भगवान विष्णूच्या पूजेला विशेष महत्त्व दिले जाते. भक्त सकाळी लवकर उठून स्नान करतात आणि घरातील मंदिर स्वच्छ करून पूजेची तयारी करतात. भगवान विष्णूला पिवळी फुले, तुळशीची पाने, धूप-दीप आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो.

पूजेदरम्यान ॐ नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते. हा मंत्र मन शुद्ध करतो आणि भक्ताला देवाशी जोडतो.

गीता जयंतीचाही योग

मोक्षदा एकादशीचे एक विशेष महत्त्व असेही आहे की याच दिवशी गीता जयंती देखील साजरी केली जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, याच तिथीला भगवान श्रीकृष्णाने कुरुक्षेत्रच्या मैदानावर अर्जुनाला श्रीमद्भगवद्गीतेचा उपदेश दिला होता.

या कारणामुळे मोक्षदा एकादशीच्या दिवशी गीतेचे पठण करणे आणि तिचे संदेश जीवनात उतरवणे अत्यंत शुभ मानले जाते. व्रत कथेसोबत जर गीतेचे पठणही केले, तर त्याचे पुण्यफळ अनेक पटींनी वाढते.

मोक्षदा एकादशीला काय करावे

• व्रत आणि संयमाचे पालन करा: जे भक्त मोक्षदा एकादशीचे व्रत करतात, त्यांनी दिवसभर संयम राखला पाहिजे. असे मानले जाते की, या दिवशी दिवसा झोपणे टाळावे आणि रात्रभर जागरण करणे शुभ असते. जागरणादरम्यान भजन-कीर्तन, विष्णू सहस्रनाम किंवा गीता पाठ केला जाऊ शकतो.
• विधि-विधानाने पूजा करा: पिवळी फुले, तुळशीची पाने, धूप-दीप आणि नैवेद्य यांनी भगवान विष्णूची पूजा करा. पूजा करताना मनात श्रद्धा आणि भाव कायम ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. केवळ बाह्य विधी नाही, तर मनाची पवित्रताही तितकीच महत्त्वाची असते.
• मंत्र जप करा: ॐ नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप केल्याने व्रताचे फळ वाढते. दिवसभर या मंत्राचा मानसिक किंवा वाचिक रूपात जप करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
• गीतेचे पठण नक्की करा: या दिवशी गीता जयंती देखील साजरी केली जाते, त्यामुळे श्रीमद्भगवद्गीतेचे पठण करणे किंवा तिच्या श्लोकांचा अभ्यास करणे विशेष पुण्य प्रदान करते.
• दान-पुण्य करा: मोक्षदा एकादशीला दानाचे विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी गरीब आणि गरजू लोकांना अन्न, वस्त्र, फळे, तीळ किंवा दक्षिणा दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. असे मानले जाते की, दानाशिवाय व्रताची पूर्णता अपूर्ण राहते.

मोक्षदा एकादशीला कोणत्या कामांपासून दूर राहावे

• अन्नाचे सेवन करू नका: मोक्षदा एकादशीचे व्रत खूप कठोर मानले जाते. त्यामुळे या दिवशी अन्नाचे सेवन पूर्णपणे वर्जित आहे. विशेषतः तांदूळ, गहू, लसूण आणि कांदा यापासून बनवलेल्या पदार्थांपासून दूर राहावे. व्रतामध्ये केवळ फलाहार, दूध किंवा पाण्याचे सेवन केले जाते. काही लोक निर्जला व्रत देखील करतात.
• कटू वचन आणि वादापासून दूर राहा: व्रत केवळ अन्नत्यागापुरते मर्यादित नसते, तर मन आणि वाणीची शुद्धताही तितकीच महत्त्वाची असते. या दिवशी कोणाबद्दल कटू बोलणे, भांडणे किंवा कोणाचा अपमान करणे व्रताचा प्रभाव कमी करू शकते. दिवसभर शांत आणि संयमित राहण्याचा प्रयत्न करा.
• तामसी क्रियाकलापांपासून दूर राहा: जुगार, दारू, नशा, अश्लील मनोरंजन आणि हिंसक कृत्यांपासून या दिवशी पूर्णपणे दूर राहिले पाहिजे. अशी कामे व्रताची पवित्रता नष्ट करतात आणि नकारात्मक कर्म वाढवतात.
• केस आणि नखे कापू नका: धार्मिक मान्यतेनुसार, एकादशीच्या दिवशी केस किंवा नखे कापणे शुभ मानले जात नाही. तसेच महिलांनी या दिवशी केस धुणे टाळावे. ही सर्व कामे एक दिवस आधी करून घेणे चांगले मानले जाते.

व्रताचे आध्यात्मिक आणि मानसिक लाभ

मोक्षदा एकादशीचे व्रत केवळ धार्मिक परंपरा नाही, तर एक प्रकारची आध्यात्मिक साधना देखील आहे. या व्रताने व्यक्तीला आत्मसंयम, धैर्य आणि मानसिक शांतीची अनुभूती होते. दिवसभर उपवास आणि साधनेने मन एकाग्र होते आणि नकारात्मक विचारांपासून दूर राहता येते.

आधुनिक जीवनातील धावपळीत हे व्रत आत्मचिंतन आणि आत्मशुद्धीची एक सुंदर संधी ठरते.

‘मोक्षदा’ असे का म्हणतात

या एकादशीचे नावच तिचे महत्त्व दर्शवते. ‘मोक्षदा’ याचा अर्थ मोक्ष देणारी. असे मानले जाते की, या व्रतामुळे व्यक्तीला केवळ सांसारिक सुखच मिळत नाही, तर जन्म-मृत्यूच्या बंधनातूनही मुक्ती मिळू शकते. याच कारणामुळे संत-महात्मा आणि गृहस्थ, या दोघांसाठीही हे व्रत अत्यंत महत्त्वाचे मानले गेले आहे.

श्रद्धा आणि नियम दोन्ही आवश्यक

धार्मिक जाणकारांच्या मते, मोक्षदा एकादशीचे खरे फळ तेव्हाच मिळते जेव्हा ती श्रद्धा आणि नियम या दोघांनी पाळली जाते. केवळ व्रत ठेवणे पुरेसे नसते, तर आचरण आणि विचार या दोन्हीची शुद्धताही आवश्यक असते.

नियमांकडे दुर्लक्ष करणे, असंयमित वाणी किंवा तामसी आचरण यांसारखी छोटीशी निष्काळजीपणा व्रताचे पुण्य कमी करू शकते.