आग्रा येथील जगप्रसिद्ध ताजमहालात पर्यटकांच्या सुरक्षेसाठी माकडांचा वाढता उपद्रव चिंतेचा विषय ठरत आहे. ताजमहाल परिसरात अलीकडच्या काळात माकडांच्या हल्ल्याच्या अनेक घटना समोर आल्या असून, त्यात परदेशी पर्यटकही जखमी झाले आहेत. ताज्या घटनांमुळे पर्यटकांमध्ये भीतीचे वातावरण असून, स्मारक परिसरातील माकडांवर नियंत्रण आणण्यासह सुरक्षा व्यवस्था मजबूत करण्याची मागणी होत आहे. सप्टेंबरमध्ये एका परदेशी महिला पर्यटकाला रॉयल गेटजवळ माकडाने चावा घेतला होता. यापूर्वी जुलैमध्ये दक्षिण कोरियाच्या महिला पर्यटकावरही माकडाने हल्ला केला होता.
ताजमहालाला भेट देण्यासाठी आलेल्या पर्यटकांवर माकडांच्या हल्ल्याच्या घटना अलीकडे समोर आल्या आहेत. अहवालांनुसार, माकडांचे कळप पर्यटकांच्या आसपास फिरतात आणि अनेकदा अचानक त्यांच्यावर झडप घालतात. अलीकडच्या घटनांमध्ये परदेशी पर्यटकांनाही दुखापत झाली आहे. त्यामुळे ताजमहालासारख्या आंतरराष्ट्रीय पर्यटनस्थळी पर्यटकांची सुरक्षा आणि सुविधांबाबत प्रश्न उपस्थित झाले आहेत.
16 सप्टेंबर रोजी ब्रिटनहून आलेल्या पर्यटकांच्या एका गटातील महिला पर्यटक सुजैन एन बरेट यांना ताजमहालच्या रॉयल गेटजवळ माकडाने चावा घेतला. त्या आपल्या सहकाऱ्यांसोबत स्मारक पाहण्यासाठी आल्या होत्या. माकडाने अचानक चावा घेतल्यानंतर तेथे उपस्थित इतर पर्यटकांमध्येही गोंधळाची परिस्थिती निर्माण झाली. सीआयएसएफ जवानांनी जखमी महिलेला ताजमहाल परिसरातील दवाखान्यात नेले. प्राथमिक उपचारानंतर त्यांना रुग्णवाहिकेतून खासगी रुग्णालयात पाठवण्यात आले.
यापूर्वी जुलैमध्ये दक्षिण कोरियाहून आलेल्या महिला पर्यटक किम मेह यांनाही ताजमहाल परिसरात माकडाने चावा घेतला होता. अहवालानुसार, त्या आपल्या साथीदारासोबत सकाळी ताजमहालात पोहोचल्या होत्या आणि तिकीट खिडकीजवळ थांबल्या होत्या. त्याचवेळी माकडाने त्यांच्या उजव्या हाताला चावा घेतला, त्यामुळे रक्तस्राव झाला. पर्यटकाला प्रथम ताजमहालातील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात नेण्यात आले आणि त्यानंतर रुग्णालयात पाठवण्याची व्यवस्था करण्यात आली.
जुलैमधील या घटनेत उपचारासाठी रुग्णवाहिका मिळण्यासही विलंब झाल्याचे समोर आले होते. अहवालानुसार, रुग्णवाहिका चालकाला संपर्क केल्यानंतरही सुमारे एक तास वाहन पोहोचले नाही. त्यानंतर पर्यटकाला बॅटरी कारमधून रुग्णालयात पाठवण्यात आले. रुग्णवाहिका चालक वेळेवर न पोहोचल्याबाबत भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाकडून मुख्य वैद्यकीय अधिकाऱ्यांना अहवाल पाठवण्यात आल्याची माहितीही समोर आली होती.
माकडांच्या हल्ल्याच्या घटना केवळ परदेशी पर्यटकांपुरत्या मर्यादित नाहीत. अलीकडच्या अहवालांमध्ये लहान मुले आणि देशाच्या विविध भागांतून आलेल्या पर्यटकांना माकडांनी चावा घेतल्याच्या घटनाही समोर आल्या आहेत. 31 ऑगस्ट रोजी हरियाणाहून ताजमहाल पाहण्यासाठी आलेल्या सहा वर्षीय अयांश या मुलाला मेहमानखाना परिसरात माकडाने हाताला चावा घेतला होता. याशिवाय कर्नाटकहून आलेल्या एका पर्यटकावर पश्चिमेकडील गेटजवळ माकडाने हल्ला केल्याची माहितीही अहवालात समोर आली.
ताजमहाल परिसरातील माकडांच्या हल्ल्यांची मालिका अनेक महिन्यांपासून चर्चेत आहे. जूनमध्ये छत्तीसगडच्या पर्यटक सावित्री बाई कश्यप यांना अमरूद टीला परिसरात माकडाने चावा घेतल्याची माहिती समोर आली होती. पश्चिम बंगालहून आलेल्या एका महिला पर्यटकावरही माकडाने हल्ला केल्याचा अहवाल समोर आला होता. या घटनांमध्ये पर्यटकांच्या हातातील खाद्यपदार्थांवर माकडांनी अचानक झडप घातल्याचेही समोर आले आहे.
आग्रा शहरात माकड आणि इतर प्राण्यांच्या चावण्याची समस्या केवळ ताजमहाल परिसरापुरती मर्यादित नाही. जिल्हा रुग्णालयात अँटी-रेबीज लस घेण्यासाठी येणाऱ्या रुग्णांची आकडेवारीही या समस्येची व्याप्ती दर्शवते. ऑगस्टमध्ये प्राण्यांच्या चाव्यांनंतर 3,619 नवीन रुग्ण जिल्हा रुग्णालयात दाखल झाले. यापैकी 740 जणांना माकडांनी चावा घेतला होता. याच कालावधीत 2,663 जणांना भटक्या कुत्र्यांनी आणि 273 जणांना पाळीव कुत्र्यांनी चावा घेतला होता.
जिल्हा रुग्णालयाच्या नोंदीनुसार, ऑगस्टमध्ये आलेल्या 3,619 नवीन रुग्णांपैकी 3,152 जणांना एक जखम होती, तर 467 रुग्णांमध्ये दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक जखमा आढळल्या. अहवालानुसार, अनेक रुग्णांच्या जखमा मान आणि चेहरा यांसारख्या शरीराच्या संवेदनशील भागांवरही होत्या. अशा प्रकरणांमध्ये वैद्यकीय देखरेख आणि वेळेवर अँटी-रेबीज उपचार आवश्यक असतात.
आरोग्य तज्ज्ञांनी प्राण्याने चावा घेतल्यानंतर घरगुती उपाय करण्याचे टाळण्याचा सल्ला दिला आहे. जिल्हा रुग्णालयातील अँटी-रेबीज नोडल अधिकाऱ्यांच्या मते, चावा घेतल्यास जखम तात्काळ साबण आणि वाहत्या पाण्याने व्यवस्थित स्वच्छ करावी. त्यानंतर डॉक्टरांशी संपर्क साधून अँटी-रेबीज लस आणि गरजेनुसार इतर उपचार घ्यावेत. जखमेवर मीठ-मिरची किंवा इतर घरगुती पदार्थ लावणे टाळण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.
ताजमहाल परिसरातील माकडांची उपस्थिती दीर्घकाळापासून पर्यटकांसाठी आव्हान ठरली आहे. स्मारक परिसरात दररोज देश-विदेशातून मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात. अशा परिस्थितीत माकडांनी अचानक हल्ला करण्याच्या घटना पर्यटकांच्या सुरक्षेबरोबरच आग्रा येथील पर्यटन अनुभवावरही परिणाम करू शकतात. विशेषतः लहान मुले, वृद्ध आणि परदेशी पर्यटकांसाठी अशा घटना अडचणीचे कारण ठरतात.
पर्यटकांकडून माकडांची संख्या नियंत्रित करण्याची, संवेदनशील ठिकाणी देखरेख वाढवण्याची आणि पर्यटकांना स्पष्ट सुरक्षा सूचना देण्याची मागणी सातत्याने होत आहे. ताजमहालच्या प्रवेशद्वारांवर आणि परिसरात पर्यटकांसाठी स्वतंत्र व्यवस्था आहे आणि स्मारकाचे संचालन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाशी संबंधित आहे. अधिकृत ताजमहाल वेबसाइटनुसार, स्मारकावर परदेशी आणि देशांतर्गत पर्यटकांसाठी स्वतंत्र तिकीट रांगा आहेत आणि प्रवेश निश्चित केलेल्या गेटमधून केला जातो.
माकडांचे हल्ले रोखण्यासाठी केवळ इशारा देणारे फलक पुरेसे ठरणार नाहीत, असे मानले जाते. पर्यटकांच्या सुरक्षेसाठी माकडांची हालचाल अधिक असलेल्या ठिकाणांची ओळख करणे आवश्यक आहे. यासोबतच अशा ठिकाणी प्रशिक्षित सुरक्षा कर्मचाऱ्यांची देखरेख, खाद्यपदार्थ उघड्यावर ठेवण्यावर नियंत्रण आणि गरज भासल्यास वन विभागाची मदत घेण्यासारख्या उपाययोजनांकडे लक्ष देणे आवश्यक ठरू शकते.
ताजमहालात माकडांच्या चाव्याच्या घटना सातत्याने समोर येत असल्याने, जागतिक वारसा स्थळाला भेट देणाऱ्या लाखो पर्यटकांच्या सुरक्षेसाठी वन्यजीव व्यवस्थापन आणि पर्यटक सुरक्षा व्यवस्था कशा प्रकारे सुधारता येईल, हा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. अलीकडच्या घटनांमध्ये परदेशी पर्यटक जखमी झाल्याने हा मुद्दा अधिक संवेदनशील झाला आहे. जुलैमध्ये दक्षिण कोरियाच्या पर्यटकासोबत आणि सप्टेंबरमध्ये ब्रिटनच्या पर्यटकासोबत घडलेल्या घटना ही समस्या केवळ स्थानिक पर्यटकांपुरती मर्यादित नसल्याचे दर्शवतात.
सध्या पर्यटकांना माकडांच्या अगदी जवळ न जाण्याचा, त्यांना खाद्यपदार्थ न देण्याचा आणि त्यांच्या समोर खाद्यपदार्थ घेऊन न फिरण्याचा सल्ला दिला जातो. एखाद्या व्यक्तीला माकडाने चावा घेतल्यास किंवा ओरखडा काढल्यास जखम तात्काळ साबण आणि वाहत्या पाण्याने स्वच्छ करून वैद्यकीय केंद्रात उपचार घ्यावेत. आग्रा जिल्हा रुग्णालयात प्राण्यांच्या चाव्याच्या प्रकरणांसाठी अँटी-रेबीज उपचार उपलब्ध असल्याची माहिती देण्यात आली आहे.
