नासाने आपल्या Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN) मोहिमेची अधिकृत समाप्ती जाहीर केली आहे. डिसेंबर 2025 मध्ये अवकाशयानाशी संपर्क तुटल्यानंतर त्याची पुनर्प्राप्ती करण्यासाठी अनेक प्रयत्न करण्यात आले, मात्र त्यात यश आले नाही. सुमारे 11 वर्षे मंगळ ग्रहाचा अभ्यास करणारे हे ऑर्बिटर आता कायमचे निष्क्रिय झाले आहे.
MAVEN मोहीम नासाने नोव्हेंबर 2013 मध्ये प्रक्षेपित केली होती आणि सप्टेंबर 2014 मध्ये ती यशस्वीपणे मंगळाच्या कक्षेत पोहोचली होती. अब्जावधी वर्षांपूर्वी तुलनेने उबदार आणि आर्द्र वातावरण असलेला मंगळ कालांतराने कोरडा आणि थंड कसा झाला, हे समजून घेणे हा मोहिमेचा मुख्य उद्देश होता.
गेल्या दशकाहून अधिक काळात या अवकाशयानाने मंगळाच्या उच्च वातावरणाशी, हवामानातील बदलांशी आणि सौर क्रियाकलापांच्या परिणामांशी संबंधित महत्त्वपूर्ण माहिती संकलित केली. या मोहिमेतून मिळालेल्या माहितीद्वारे शास्त्रज्ञांना ग्रहाचा विकास आणि त्याच्या वातावरणातील बदल अधिक चांगल्या प्रकारे समजण्यास मदत झाली.
नासाच्या माहितीनुसार, 6 डिसेंबर 2025 रोजी MAVEN आपल्या नियमित कक्षीय चक्रादरम्यान मंगळाच्या मागील बाजूस गेला होता. ही प्रक्रिया सामान्य होती आणि प्रत्येक वेळीप्रमाणे ग्रहाच्या दुसऱ्या बाजूने बाहेर आल्यानंतर अवकाशयानाशी पुन्हा संपर्क प्रस्थापित होणे अपेक्षित होते.
मात्र यावेळी तसे झाले नाही. जगभरातील मोठ्या रेडिओ अँटेना नेटवर्कचा वापर करून अवकाशयानांशी संपर्क साधणाऱ्या NASA च्या Deep Space Network ला MAVEN कडून कोणताही सिग्नल प्राप्त झाला नाही. त्यानंतर शास्त्रज्ञांनी सातत्याने संपर्क प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु कोणताही प्रतिसाद मिळाला नाही.
संपर्क तुटल्यानंतर नासाने फेब्रुवारी 2026 मध्ये समस्येचे कारण शोधण्यासाठी विशेष पुनरावलोकन समिती स्थापन केली. अनेक महिन्यांच्या तपासानंतर संस्थेने अवकाशयानाची पुनर्प्राप्ती शक्य नसल्याचा निष्कर्ष काढला.
तपासादरम्यान उपलब्ध झालेल्या मर्यादित टेलिमेट्री डेटावरून MAVEN च्या फिरण्याच्या गतीत अचानक वाढ झाल्याचे संकेत मिळाले. सामान्य स्थितीपेक्षा अधिक वेगाने फिरल्यामुळे यानाच्या बॅटऱ्यांवर अतिरिक्त ताण आला आणि ऊर्जा वेगाने संपुष्टात येऊ लागली.
नासाच्या मते, बॅटरीची पातळी अत्यंत कमी झाल्यानंतर संप्रेषण प्रणालीने कार्य करणे बंद केले. त्यामुळे अवकाशयान पृथ्वीवर कोणताही सिग्नल पाठवू शकले नाही आणि त्याच्याशी संपर्क पूर्णपणे तुटला.
MAVEN मोहीम मंगळ संशोधनाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची मोहीम मानली जाते. सूर्यापासून येणारे आवेशित कण मंगळाच्या उच्च वातावरणातील वायू हळूहळू अवकाशात घेऊन जातात, हे प्रथमच प्रत्यक्षपणे सिद्ध करण्यात या मोहिमेने यश मिळवले. या प्रक्रियेला वैज्ञानिक भाषेत “स्पटरिंग” असे म्हटले जाते.
शास्त्रज्ञांच्या मते, मंगळाचे दाट वातावरण कालांतराने नष्ट होण्यामागे ही प्रक्रिया एक प्रमुख कारण ठरली. याशिवाय, या मोहिमेने मंगळावर आढळणाऱ्या विविध प्रकारच्या ऑरोरा क्रियाकलापांचाही अभ्यास केला आणि सौर वादळांचा ग्रहाच्या चुंबकीय वातावरणावर होणारा परिणाम समजून घेण्यास मदत केली.
नासाने म्हटले आहे की, अवकाशयान आता कार्यरत नसले तरी त्याने संकलित केलेला व्यापक डेटा पुढील अनेक वर्षे वैज्ञानिक संशोधनासाठी वापरला जात राहील. अलीकडेच MAVEN च्या डेटाच्या मदतीने मंगळाच्या वातावरणातील एका नव्या आणि यापूर्वी अज्ञात असलेल्या नैसर्गिक घटनेची ओळख पटविण्यात आली होती.
तज्ज्ञांच्या मते, MAVEN मोहिमेने मंगळाचा इतिहास, त्याचे वातावरण आणि तेथील जीवनाच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. 11 वर्षे सातत्याने कार्यरत राहिलेली ही मोहीम आता संपुष्टात आली असली तरी तिची वैज्ञानिक कामगिरी भविष्यातील मंगळ मोहिमा आणि संशोधनासाठी महत्त्वाचा पाया राहील.
