भारतीय शेअर बाजारांमध्ये सामान्यतः शनिवार आणि रविवार या दिवशी साप्ताहिक सुट्टी असल्याने नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) आणि बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE) बंद असतात. मात्र, 1 ऑगस्ट 2026 रोजी शनिवार असूनही दोन्ही एक्सचेंजवर ट्रेडिंग प्रक्रिया सुरू ठेवण्यात आली. तथापि, ही नियमित किंवा प्रत्यक्ष व्यवहारासाठीची ट्रेडिंग नव्हती, तर आगामी तांत्रिक बदलांच्या चाचणीसाठी आयोजित करण्यात आलेले विशेष ‘मॉक ट्रेडिंग सेशन’ होते.
या सरावाचा उद्देश इक्विटी कॅश सेगमेंटमध्ये लागू होणाऱ्या नव्या ‘क्लोजिंग ऑक्शन सेशन’ (Closing Auction Session-CAS) प्रणालीसाठी तयारीचे मूल्यमापन करणे आणि नवीन व्यवस्था लागू झाल्यानंतर बाजाराच्या कार्यप्रणालीत कोणताही तांत्रिक अडथळा निर्माण होऊ नये याची खात्री करणे हा होता.
नॅशनल स्टॉक एक्सचेंजने अलीकडेच जाहीर केले आहे की, इक्विटी कॅश सेगमेंटमध्ये क्लोजिंग ऑक्शन सेशन (CAS) लागू करण्यात येणार आहे. ही व्यवस्था 3 ऑगस्ट 2026 पासून लाईव्ह ट्रेडिंग वातावरणात लागू होणार आहे. क्लोजिंग ऑक्शन सेशनचा उद्देश बाजार बंद होताना शेअर्सच्या अंतिम किमती निश्चित करण्याची प्रक्रिया अधिक पारदर्शक आणि कार्यक्षम बनवणे हा आहे.
या प्रणालीद्वारे बाजार बंद होण्यापूर्वी खरेदीदार आणि विक्रेत्यांचे ऑर्डर अधिक प्रभावीपणे जुळवता येतील, ज्यामुळे अंतिम क्लोजिंग किंमत अधिक अचूकपणे निश्चित करता येईल. जागतिक वित्तीय बाजारांमध्ये अशा प्रकारच्या व्यवस्था आधीपासूनच प्रचलित असून, बाजाराची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी त्यांना महत्त्वाचे मानले जाते.
NSE ने जारी केलेल्या परिपत्रकानुसार, CAS प्रणाली यशस्वीपणे लागू करण्यापूर्वी तांत्रिक चाचणी आणि बाजारातील सहभागींची तयारी सुनिश्चित करणे आवश्यक होते. याच उद्देशाने 1 ऑगस्ट 2026 रोजी मॉक ट्रेडिंग सेशन आयोजित करण्यात आले.
या दरम्यान एक्सचेंज, ब्रोकरेज कंपन्या, ट्रेडिंग सदस्य आणि इतर बाजार सहभागी यांनी नवीन ट्रेडिंग प्रक्रिया आणि प्रणालीतील सुधारणांची चाचणी केली. या प्रक्रियेमुळे संभाव्य तांत्रिक अडचणी ओळखणे आणि त्यांचे निराकरण करणे शक्य होते, ज्यामुळे प्रत्यक्ष अंमलबजावणीच्या वेळी व्यत्यय येण्याची शक्यता कमी होते.
एक्सचेंजने सर्व ट्रेडिंग सदस्यांना या सरावात सक्रिय सहभाग घेण्याचा सल्ला दिला होता, जेणेकरून नवीन व्यवस्थेनुसार सुरळीत कार्यवाही सुनिश्चित करता येईल.
मॉक ट्रेडिंग ही प्रत्यक्ष शेअर बाजारातील व्यवहारांची सिम्युलेटेड किंवा चाचणी स्वरूपातील प्रक्रिया असते. यात सहभागी खरेदी आणि विक्रीचे ऑर्डर नोंदवतात, मात्र या व्यवहारांमध्ये प्रत्यक्ष निधीचा वापर केला जात नाही. याचा मुख्य उद्देश ट्रेडिंग प्रणाली, ऑर्डर प्रक्रिया, डेटा प्रवाह आणि तांत्रिक पायाभूत सुविधांची चाचणी करणे हा असतो.
मॉक ट्रेडिंगदरम्यान करण्यात आलेल्या व्यवहारांचा गुंतवणूकदारांच्या प्रत्यक्ष पोर्टफोलिओ किंवा आर्थिक स्थितीवर कोणताही परिणाम होत नाही. ही प्रक्रिया ‘ड्राय रन’ स्वरूपाची असते, ज्यामध्ये संपूर्ण व्यवहार प्रक्रिया प्रत्यक्ष बाजाराप्रमाणे दिसते, परंतु त्यामध्ये कोणताही आर्थिक धोका नसतो.
भारतात ‘मॉक ट्रेडिंग’ हा शब्द दोन वेगवेगळ्या संदर्भांमध्ये वापरला जातो. पहिला म्हणजे NSE आणि BSE यांसारख्या एक्सचेंजद्वारे आयोजित अधिकृत मॉक ट्रेडिंग सेशन, ज्यांचा उद्देश तांत्रिक चाचणी आणि बाजार संचालनाची तयारी करणे हा असतो. या प्रक्रियेत प्रामुख्याने ब्रोकर्स, ट्रेडिंग सदस्य आणि संस्थात्मक सहभागी सहभागी होतात.
दुसरा संदर्भ म्हणजे किरकोळ गुंतवणूकदार आणि नव्या ट्रेडर्ससाठी उपलब्ध व्हर्च्युअल किंवा पेपर ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्म. या प्लॅटफॉर्मवर वापरकर्ते प्रत्यक्ष पैसा न गुंतवता ट्रेडिंग धोरणांचा सराव करू शकतात. हे प्लॅटफॉर्म लाईव्ह बाजारातील डेटाचा वापर करतात, मात्र त्यांचा एक्सचेंजद्वारे आयोजित अधिकृत मॉक ट्रेडिंग सरावाशी कोणताही थेट संबंध नसतो.
