पश्चिम बंगालमधील नंदीग्राम आणि रेझीनगर विधानसभा मतदारसंघांसह चार राज्ये आणि एका केंद्रशासित प्रदेशातील विधानसभा आणि लोकसभेच्या एकूण सहा जागांसाठी 6 ऑक्टोबर 2026 रोजी मतदान होणार आहे. या सर्व जागांचे निकाल 9 ऑक्टोबर 2026 रोजी जाहीर केले जातील. यामध्ये पश्चिम बंगाल आणि तामिळनाडूमधील प्रत्येकी दोन विधानसभा जागा, आसाममधील एक लोकसभा जागा आणि पुडुचेरीमधील एका विधानसभा जागेचा समावेश आहे.
पश्चिम बंगालमधील पोटनिवडणुकांकडे विशेष लक्ष लागले आहे. सुमारे 15 वर्षांनंतर प्रथमच अशी निवडणूक होत आहे, ज्यामध्ये तृणमूल काँग्रेसच्या (TMC) प्रमुख ममता बॅनर्जी या मुख्यमंत्री, आमदार किंवा पोटनिवडणुकीच्या उमेदवार नाहीत. मे 2026 मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणुकीत TMC सत्तेबाहेर गेली आणि ममता बॅनर्जी यांनीही आपली जागा गमावली.
पश्चिम बंगालमधील दोन विधानसभा जागांमध्ये नंदीग्राम आणि रेझीनगरचा समावेश आहे. नंदीग्रामचे राज्याच्या राजकारणात दीर्घकाळ महत्त्व राहिले आहे. TMC आणि भाजपमधील राजकीय संघर्षाचे हे प्रमुख केंद्र राहिले आहे.
नंदीग्रामच्या राजकारणाचा पश्चिम बंगालमधील सत्ताबदलाशीही जवळचा संबंध आहे. 2007 मध्ये जमीन अधिग्रहणाच्या विरोधात झालेल्या आंदोलनामुळे ममता बॅनर्जी आणि TMC यांना राज्याच्या राजकारणात मजबूत आधार मिळाला. या राजकीय आंदोलनाने पुढे 2011 मध्ये TMC ला पश्चिम बंगालची सत्ता मिळवून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
2021 च्या विधानसभा निवडणुकीत ममता बॅनर्जी यांनी नंदीग्राममधून निवडणूक लढवली होती. त्यांच्याविरोधात सध्याचे मुख्यमंत्री शुभेंदु अधिकारी होते. त्या निवडणुकीत अधिकाऱ्यांनी ममता बॅनर्जी यांचा पराभव केला. त्यानंतर नंदीग्राम हे दोन्ही नेते तसेच TMC आणि भाजपमधील राजकीय संघर्षाचे प्रतीक बनले.
2026 च्या विधानसभा निवडणुकीत शुभेंदु अधिकारी यांनी नंदीग्राम आणि भवानीपूर या दोन्ही जागांवरून निवडणूक लढवली आणि दोन्ही ठिकाणी विजय मिळवला.
भवानीपूरमध्ये त्यांनी ममता बॅनर्जी यांचा 15,105 मतांनी पराभव केला. शुभेंदु अधिकारी यांना 73,917 मते मिळाली, तर ममता बॅनर्जी यांना 58,812 मते मिळाली.
या पराभवानंतर ममता बॅनर्जी प्रथमच अशा परिस्थितीत पोहोचल्या, ज्यामध्ये त्या राज्याच्या मुख्यमंत्रीही राहिल्या नाहीत आणि विधानसभा सदस्यही नाहीत. त्यामुळे नंदीग्राम पोटनिवडणुकीला पश्चिम बंगालच्या सध्याच्या राजकारणात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
विधानसभा निवडणुकीनंतर ममता बॅनर्जी नंदीग्राममधून पोटनिवडणूक लढवू शकतात, अशी चर्चा राजकीय वर्तुळात होती. मात्र, TMCने नंतर या जागेवर संचिता प्रधान यांना उमेदवारी दिली.
त्यानंतर संचिता प्रधान यांनी निवडणुकीतून आपले नाव मागे घेतले. त्यामुळे आता नंदीग्राम पोटनिवडणुकीत ममता बॅनर्जी यांचा कोणताही उमेदवार नाही. नंदीग्रामचा ममता बॅनर्जी यांच्या राजकीय प्रवासाशी आणि TMCच्या विस्ताराशी थेट संबंध राहिला असल्याने ही परिस्थिती महत्त्वाची ठरली आहे.
नंदीग्राममध्ये TMC आणि भाजपमधील दीर्घकाळ सुरू असलेल्या राजकीय संघर्षामुळे पोटनिवडणुकीचा निकाल दोन्ही पक्षांसाठी महत्त्वाचा मानला जात आहे.
पश्चिम बंगालमधील दुसरी पोटनिवडणुकीची जागा रेझीनगर आहे. येथे अनेक प्रमुख राजकीय पक्ष आणि उमेदवारांमध्ये लढत आहे. भाजप, काँग्रेस, TMCचे दोन्ही गट, CPI(M) आणि जनता उन्नयन पार्टी (AJUP) यांचे उमेदवार निवडणुकीच्या मैदानात आहेत.
रेझीनगर हा मुस्लिमबहुल विधानसभा मतदारसंघ आहे. भाजपचे शंकराव सरकार वगळता प्रमुख उमेदवार मुस्लिम समुदायातील आहेत.
काँग्रेसने मोहम्मद अब्दुल्लाहिल काफी यांना उमेदवारी दिली आहे. TMCकडून रबीउल आलम चौधरी निवडणूक लढवत आहेत. तर जनता उन्नयन पार्टीने हुमायूं कबीर यांचे पुत्र गोलाम नबी आझाद यांना उमेदवारी दिली आहे.
त्यामुळे रेझीनगरमधील लढत केवळ भाजप आणि TMCपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काँग्रेस, CPI(M) आणि AJUPच्या उपस्थितीमुळे येथे बहुकोनी लढत झाली आहे. या मतदारसंघाची सामाजिक आणि राजकीय रचना लक्षात घेता येथील निकालाचाही पश्चिम बंगालच्या आगामी राजकारणासाठी महत्त्वपूर्ण संकेत देऊ शकतो.
2026 च्या विधानसभा निवडणुकीत सत्ता गमावल्यानंतर आणि स्वतःची जागा गमावल्यानंतर ममता बॅनर्जी यांची राजकीय स्थिती पूर्वीपेक्षा वेगळी झाली आहे. सुमारे 15 वर्षांत प्रथमच त्या पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्री आणि आमदार दोन्ही नाहीत.
नंदीग्राम पोटनिवडणुकीत TMCचा कोणताही उमेदवार नसल्याने पक्षाच्या रणनीतीवरही प्रश्न उपस्थित होत आहेत. दुसरीकडे, भाजपसाठी नंदीग्राम आधीपासूनच महत्त्वाचा राजकीय आधार राहिला आहे. शुभेंदु अधिकारी यांच्या नंदीग्राममधील विजयामुळे भाजपचा प्रभाव मजबूत झाला आहे.
अशा परिस्थितीत पोटनिवडणुकीचे निकाल विधानसभा निवडणुकीनंतर पश्चिम बंगालचे राजकारण कोणत्या दिशेने पुढे जात आहे, याचे संकेत देऊ शकतात.
पश्चिम बंगालव्यतिरिक्त तामिळनाडूमधील दोन विधानसभा जागा, आसाममधील एक लोकसभा जागा आणि पुडुचेरीमधील एका विधानसभा जागेसाठीही 6 ऑक्टोबर रोजी मतदान होणार आहे.
या पोटनिवडणुकांचे निकाल स्थानिक राजकारणाबरोबरच संबंधित राज्यांमधील प्रमुख राजकीय पक्षांच्या जनाधाराचे आकलन करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरणार आहेत. मात्र, पश्चिम बंगालमधील नंदीग्राम आणि रेझीनगर जागांवरील मतदानाकडे विशेष लक्ष लागले आहे.
सर्व सहा जागांसाठी मतमोजणी आणि निकालांची घोषणा 9 ऑक्टोबर 2026 रोजी होणार आहे.
पश्चिम बंगालमधील ही पोटनिवडणूक वेगळी ठरते कारण राज्याच्या राजकारणात दीर्घकाळ केंद्रीय भूमिका बजावणाऱ्या ममता बॅनर्जी यावेळी थेट निवडणुकीच्या मैदानात नाहीत. 2011 मध्ये TMCला सत्तेपर्यंत पोहोचवणाऱ्या राजकीय प्रवासात नंदीग्रामचे महत्त्वपूर्ण योगदान राहिले आहे. आता त्याच मतदारसंघात राज्याच्या बदललेल्या राजकीय परिस्थितीत पोटनिवडणूक होत आहे.
नंदीग्राममध्ये ममता बॅनर्जी यांची अनुपस्थिती, शुभेंदु अधिकारी यांचा मागील विजय आणि भाजप-TMCमधील दीर्घकाळ सुरू असलेला संघर्ष यामुळे पोटनिवडणुकीच्या निकालाकडे देशभराचे लक्ष आहे. रेझीनगरमधील अनेक पक्षांच्या उपस्थितीमुळे तेथील निवडणूक वेगळ्या स्वरूपाची बहुकोनी लढत बनली आहे.
