भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन (ISRO) ले GSLV-F18 रकेटमार्फत NVS-03 नेभिगेसन उपग्रहलाई सफलतापूर्वक अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरेको छ। उपग्रहलाई निर्धारित ट्रान्सफर कक्षमा स्थापित गरिएको छ। सेप्टेम्बरपछि GSLV रकेटको यो लगातार दोस्रो सफल उडान हो। यस सफलताले भारतको स्वदेशी नेभिगेसन प्रणाली NavIC लाई थप सुदृढ बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
दुई महिनामा GSLV को दोस्रो सफल उडान
३० अक्टोबर २०२६ को राति ११ बजेर ५१ मिनेटमा आन्ध्र प्रदेशको श्रीहरिकोटास्थित सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्रबाट GSLV-F18 रकेट प्रक्षेपण गरिएको थियो। यसले करिब २,२५० किलोग्राम तौल भएको NVS-03 नेभिगेसन उपग्रहलाई निर्धारित ट्रान्सफर कक्षमा पुर्याएको हो।
यसअघि ४ सेप्टेम्बर २०२६ मा GSLV-F17 रकेटले EOS-05 उपग्रहलाई सफलतापूर्वक निर्धारित कक्षमा स्थापित गरेको थियो। यी दुई प्रक्षेपणबीच ५६ दिनको अन्तर रहेको थियो।
GSLV-F18 यस रकेट शृङ्खलाको २०औँ उडान हो। लगातार दुई सफल प्रक्षेपणले GSLV मार्फत नियमित अन्तरिक्ष अभियान सञ्चालन गर्ने इसरोको प्रयासलाई थप बल दिएको छ। यसमा इसरोका वैज्ञानिकसँगै रकेट तथा उपग्रह निर्माणमा संलग्न भारतीय कम्पनीहरूको पनि भूमिका रहेको छ।
अघिल्ला प्राविधिक समस्यापछि सफलता
पछिल्ला केही अन्तरिक्ष अभियानमा इसरोले प्राविधिक चुनौतीहरूको सामना गरेको थियो। जनवरी २०२५ मा NVS-02 उपग्रहको प्रक्षेपण सफल भए पनि यसको इन्जिन प्रणालीमा आएको खराबीका कारण उपग्रहलाई निर्धारित अन्तिम कक्षमा पुर्याउन सकिएको थिएन।
त्यसैगरी, मे २०२५ मा PSLV-C61 अभियान सफल हुन सकेन। त्यसपछि जनवरी २०२६ मा PSLV-C62 अभियानका क्रममा रकेटको तेस्रो चरणको अन्त्यमा प्राविधिक समस्या देखिएको थियो।
NVS-03 ले NavIC प्रणालीलाई कसरी सहयोग गर्छ?
NVS-03 भारतको नयाँ पुस्ताका पाँच नेभिगेसन उपग्रहको प्रस्तावित शृङ्खलाको तेस्रो उपग्रह हो। यसलाई भारतको स्वदेशी नेभिगेसन प्रणाली NavIC का सेवाहरू सुधार गर्ने उद्देश्यले विकास गरिएको हो।
NavIC मार्फत भारत र आसपासका क्षेत्रमा स्थान निर्धारण तथा नेभिगेसनसम्बन्धी सेवाहरू उपलब्ध गराइन्छ। यसको प्रयोग यातायात, समुद्री जहाजको आवागमन, स्थानमा आधारित सेवा तथा अन्य नागरिक प्रयोजनमा गर्न सकिन्छ।
NVS-03 मा भारतीय प्रविधिबाट विकसित परमाणु घडी जडान गरिएको छ। यसका साथै उपग्रहमा L1 सिग्नलको सुविधा पनि उपलब्ध छ। यसले पहिलेबाट प्रयोगमा रहेका L5 र S-ब्यान्ड सिग्नलसँग मिलेर काम गर्नेछ।
उपग्रहको कभरेज भारतको भूभाग र देशको सीमाबाट करिब १,५०० किलोमिटरसम्म फैलिएको आसपासको क्षेत्रका लागि तयार गरिएको छ। यसले NavIC का सेवाहरू थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
चार पटक कक्षा परिवर्तनपछि उपग्रह निर्धारित कक्षमा
प्रक्षेपणपछि इसरोका वैज्ञानिकहरूले NVS-03 लाई निर्धारित उचाइमा पुर्याउन चार पटक कक्षा परिवर्तन गरेका थिए। अन्तरिक्ष एजेन्सीले ४ नोभेम्बरमा सार्वजनिक गरेको जानकारीअनुसार कक्षा परिवर्तनका चारै प्रक्रिया सफल भएका छन्।
त्यसपछि उपग्रह करिब ३५,७६५ किलोमिटरदेखि ३६,१९६ किलोमिटरसम्मको भूस्थिर समकालिक कक्षामा पुगेको छ। इसरोका अनुसार उपग्रहको अवस्था सामान्य रहेको छ।
यद्यपि, निर्धारित कक्षमा पुग्नु र सबै नेभिगेसन सेवा नियमित रूपमा सञ्चालन हुनु फरक चरण हुन्। त्यसका लागि उपग्रहका उपकरण तथा सिग्नलहरूको परीक्षण आवश्यक हुन्छ।
NVS-03 का उपकरण र NavIC सेवाको परीक्षणमा ध्यान
GSLV-F18 को सफल प्रक्षेपणसँगै भारतले आफ्नो स्वदेशी नेभिगेसन प्रणाली सुदृढ बनाउने तथा अन्तरिक्ष प्रविधिमा स्वदेशी क्षमता विस्तार गर्ने प्रयासलाई निरन्तरता दिएको छ।
लगातार दुई सफल GSLV अभियानले इसरो र यसका औद्योगिक साझेदारहरूलाई आगामी तयारीमा सहयोग पुग्नेछ। अब NVS-03 का उपकरणहरूको परीक्षण र NavIC प्रणालीमा यसको पूर्ण सक्रिय भूमिकामाथि ध्यान केन्द्रित हुनेछ।
