NASA को Voyager 1 नोभेम्बर १८ मा पृथ्वीबाट एक प्रकाश-दिनको दूरीमा पुग्दै, बनाउने नयाँ कीर्तिमान

अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय NASA को Voyager 1 अन्तरिक्षयान आगामी नोभेम्बर १८, २०२६ मा पृथ्वीबाट एक प्रकाश-दिनको दूरीमा पुग्ने भएको छ। यो दूरी पार गर्ने Voyager 1 मानव निर्मित पहिलो वस्तु बन्नेछ। सन् १९७७ मा प्रक्षेपण गरिएको यो अन्तरिक्षयान त्यतिबेला पृथ्वीबाट करिब २५.९ अर्ब किलोमिटर टाढा हुनेछ। उक्त दूरीबाट पठाइएको रेडियो सङ्केत पृथ्वीमा आइपुग्न करिब २४ घण्टा लाग्नेछ।

करिब पाँच दशकदेखि अन्तरिक्षमा यात्रा गरिरहेको यो अन्तरिक्षयानले अझै पनि वैज्ञानिकहरूलाई सौर्यमण्डलभन्दा बाहिरको अन्तरिक्षसम्बन्धी महत्त्वपूर्ण जानकारी पठाइरहेको छ।

नोभेम्बर १८ मा Voyager 1 ले बनाउने नयाँ दूरीको कीर्तिमान

NASA का अनुसार Voyager 1 बुधबार, नोभेम्बर १८, २०२६ मा पृथ्वीबाट एक प्रकाश-दिनको दूरीमा पुग्नेछ। भारतीय समयअनुसार यो उपलब्धि दिउँसो करिब ३:४६ बजे हासिल हुने अपेक्षा गरिएको छ।

यससँगै Voyager 1 पृथ्वीबाट यति टाढा पुग्ने पहिलो मानव निर्मित वस्तु बन्नेछ।

यो उपलब्धि विशेष महत्त्वपूर्ण छ, किनकि Voyager 1 प्रक्षेपण भएको ४९ वर्षभन्दा बढी समय भइसकेको छ। यति लामो समयपछि पनि यो अन्तरिक्षयान निरन्तर अगाडि बढिरहेको छ र पृथ्वीसँग यसको सम्पर्क कायम छ।

Voyager 1 प्रतिघण्टा करिब ६१ हजार किलोमिटरको गतिमा यात्रा गरिरहेको छ। यद्यपि अन्तरिक्षको विशाल दूरीलाई ध्यानमा राख्दा यो गति पनि तुलनात्मक रूपमा कम मानिन्छ।

एक प्रकाश-दिन भनेको के हो?

प्रकाश-दिन दूरी मापन गर्ने एकाइ हो। प्रकाशले २४ घण्टामा पार गर्ने दूरीलाई एक प्रकाश-दिन भनिन्छ। यो दूरी करिब २५.९ अर्ब किलोमिटर हुन्छ।

Voyager 1 यो दूरीमा पुगेपछि पृथ्वीबाट पठाइएको कुनै पनि रेडियो सन्देश अन्तरिक्षयानसम्म पुग्न करिब २४ घण्टा लाग्नेछ। त्यसैगरी, अन्तरिक्षयानबाट पठाइएको सङ्केत पृथ्वीमा आइपुग्न पनि उत्तिकै समय लाग्नेछ।

अर्थात् वैज्ञानिकहरूले Voyager 1 लाई कुनै निर्देशन पठाए र अन्तरिक्षयानले तत्काल जवाफ दिए पनि उक्त जवाफ पृथ्वीमा आइपुग्न कम्तीमा ४८ घण्टा लाग्नेछ।

NASA का अनुसार Voyager 1 लाई पृथ्वीबाट एक प्रकाश-वर्षको दूरीमा पुग्न अझै करिब १८ हजार वर्ष लाग्न सक्छ।

सन् १९७७ मा सुरु भएको थियो Voyager 1 को यात्रा

NASA ले ५ सेप्टेम्बर १९७७ मा Voyager 1 प्रक्षेपण गरेको थियो। सुरुमा यसको उद्देश्य सौर्यमण्डलका बाहिरी ग्रहहरूको अध्ययन गर्नु थियो।

सन् १९७९ मा यो बृहस्पति र सन् १९८० मा शनि ग्रहको नजिक पुगेको थियो। यी दुवै ग्रहका तस्बिर तथा वैज्ञानिक तथ्याङ्कले खगोलशास्त्रीहरूलाई महत्त्वपूर्ण जानकारी उपलब्ध गराएका थिए।

त्यसपछि Voyager 1 सौर्यमण्डलको बाहिरी क्षेत्रतर्फ अगाडि बढ्दै गयो।

अगस्ट २०१२ मा यसले सूर्यको प्रभाव रहेको हेलियोस्फियरको सीमा पार गर्दै अन्तरतारकीय अन्तरिक्षमा प्रवेश गरेको थियो। यो ताराहरूबीचको यस्तो क्षेत्र हो, जहाँको अन्तरिक्षीय वातावरण हाम्रो सौर्यमण्डल वरपरको वातावरणभन्दा फरक हुन्छ।

Voyager 1 को जुम्ल्याहा अन्तरिक्षयान Voyager 2 पनि लामो समयदेखि अन्तरिक्षमा सक्रिय छ। यसले बृहस्पति र शनिसँगै अरुण तथा वरुण ग्रहको अध्ययन गरेको थियो। Voyager 2 ले सन् २०१८ मा अन्तरतारकीय अन्तरिक्षमा प्रवेश गरेको थियो। यो नोभेम्बर २०३५ सम्ममा एक प्रकाश-दिनको दूरीमा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

यति वर्षपछि पनि कसरी काम गरिरहेको छ Voyager 1?

Voyager 1 मा विद्युत् उत्पादनका लागि प्लुटोनियममा आधारित रेडियोआइसोटोप पावर सिस्टम जडान गरिएको छ। तर समयसँगै यसको विद्युत् उत्पादन क्षमता घट्दै गएको छ।

यस कारण आवश्यक प्रणालीलाई लामो समयसम्म सञ्चालनमा राख्न NASA का वैज्ञानिकहरूले क्रमशः केही उपकरण बन्द गरिरहेका छन्।

अक्टोबर २०२६ मा अन्तरिक्षयानसँग केही समयका लागि सम्पर्क विच्छेद भएको थियो। तर वैज्ञानिकहरूले पुनः सम्पर्क स्थापित गरेका थिए। सम्पर्क विच्छेद हुनुको कारणबारे अनुसन्धान जारी छ।

NASA को जेट प्रोपल्सन ल्याबोरेटरीको टोलीले नियमित रूपमा अन्तरिक्षयानको अवस्था निगरानी गरिरहेको छ। Voyager 1 ले अझै पनि चुम्बकीय क्षेत्र, अन्तरिक्षमा रहेका कण तथा ब्रह्माण्डीय किरणसम्बन्धी जानकारी पठाइरहेको छ।

Voyager 1 सँगै अन्तरिक्षमा पुगेको पृथ्वीको सन्देश

Voyager 1 सँग एउटा विशेष गोल्डेन रेकर्ड पनि पठाइएको थियो। यसमा पृथ्वीका विभिन्न आवाज, सङ्गीत, तस्बिरसम्बन्धी जानकारी तथा ५५ भाषामा सन्देश समावेश छन्।

प्रख्यात खगोलशास्त्री कार्ल सागनले यो रेकर्ड तयार पार्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। यसको उद्देश्य टाढाको अन्तरिक्षमा कुनै अन्य सभ्यताले भेट्टाएमा पृथ्वी र यहाँको जीवनबारे जानकारी उपलब्ध गराउनु थियो।

सन् १९९० मा Voyager 1 ले पृथ्वीको एउटा ऐतिहासिक तस्बिर पनि खिचेको थियो। यसलाई 'Pale Blue Dot' नामले चिनिन्छ। उक्त तस्बिरमा विशाल अन्तरिक्षको अँध्यारोबीच पृथ्वी एउटा सानो बिन्दुजस्तो देखिन्छ।

NASA ले सर्वसाधारणलाई पनि उत्सवमा सहभागी हुन आह्वान गर्‍यो

Voyager 1 को ऐतिहासिक उपलब्धिलाई स्मरणीय बनाउन NASA ले विश्वभरका मानिसहरूलाई नोभेम्बर १७ मा सूर्यास्तपछि आयोजना हुने विशेष कार्यक्रममा सहभागी हुन आग्रह गरेको छ।

सहभागीहरूले आफ्नो मोबाइल फोन वा टर्चको प्रकाश प्रयोग गरेर मोर्स कोडमा V-G-R सन्देश देखाउन सक्छन्। यो Voyager अभियानको कल साइन हो।

यसका लागि NASA ले आफ्नो वेबसाइटमा एउटा विशेष फ्ल्यासिङ टुल पनि उपलब्ध गराएको छ।

Voyager 1 को यात्रा अन्तरिक्ष वैज्ञानिकहरूका लागि महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। आगामी वर्षहरूमा यसको विद्युत् उत्पादन र सञ्चार प्रणाली कति समयसम्म सञ्चालनमा रहन सक्छ भन्ने विषयमा NASA ले निगरानी जारी राख्नेछ।