ચેન્નાઈ: ડીએમકે અધ્યક્ષ એમકે સ્ટાલિને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ કરી છે. તેમણે વિશેષ ગહન પુનરીક્ષણ (SIR) અટકાવવા અને ચૂંટણી પંચની આંતરિક ઘટનાઓની નિષ્પક્ષ તપાસની પણ માંગ કરી છે. આ દરમિયાન CEC અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સંબંધિત 2023ના કાયદાને પડકારતી અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ સુનાવણી થઈ હતી.
ડીએમકે અધ્યક્ષ એમકે સ્ટાલિને 23 સપ્ટેમ્બરના નિવેદનમાં કહ્યું કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારે પદ છોડી દેવું જોઈએ અને તેમને પદ પર ચાલુ રહેવાનો કોઈ અધિકાર નથી. આ પ્રતિક્રિયા એક મીડિયા રિપોર્ટ બાદ આવી હતી, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ચૂંટણી પંચના બે અન્ય કમિશનરોએ છેલ્લા 10 મહિનામાં અનેક નિર્ણયો અને પ્રક્રિયાઓ અંગે ઔપચારિક વાંધા નોંધાવ્યા હતા.
સ્ટાલિને આરોપ લગાવ્યો કે વિશેષ ગહન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIRના નામે મતદાર યાદીમાંથી મોટી સંખ્યામાં મતદારોનાં નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા સામે ડીએમકે અને અન્ય વિપક્ષી પક્ષો પહેલેથી જ વાંધો ઉઠાવતા રહ્યા છે. તેમના અનુસાર, આ પ્રક્રિયા અંગે અનેક પ્રશ્નો ઉઠ્યા છે અને પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ તેના કારણે વ્યાપક રાજકીય તથા સામાજિક પ્રતિક્રિયા જોવા મળી હતી.
જોકે, આ આરોપો સ્ટાલિન અને વિપક્ષી પક્ષોના રાજકીય દાવા છે. ચૂંટણી પંચે આંતરિક મતભેદો અને નિર્ણય પ્રક્રિયા અંગે સામે આવેલા અહેવાલો પર અલગ વલણ રજૂ કર્યું છે અને કહ્યું છે કે વિચારોમાં મતભેદ હોવો સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાનો ભાગ હોઈ શકે છે. ચૂંટણી પંચ સાથે જોડાયેલા સૂત્રોએ SIR સહિતના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનું જણાવ્યું છે.
SIR એટલે Special Intensive Revision, જે મતદાર યાદીના વિશેષ પુનરીક્ષણની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયા હેઠળ મતદાર યાદીની સમીક્ષા અને ચકાસણી કરવામાં આવે છે. વિપક્ષી પક્ષોએ અનેક રાજ્યોમાં મતદારોનાં નામ દૂર કરવામાં આવવા અને પ્રક્રિયાની પદ્ધતિ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.
સ્ટાલિને કહ્યું કે ડીએમકેએ SIR હેઠળ મતદાર યાદીમાંથી મોટી સંખ્યામાં નામ દૂર કરવાના પગલાનો સતત વિરોધ કર્યો છે. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો કે પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી ઘટનાઓ અને સામે આવેલા અહેવાલોએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે.
સ્ટાલિને પંચની અંદર કથિત રાજકીય હસ્તક્ષેપની તપાસની માંગ કરતા કહ્યું કે SIRની પ્રક્રિયા અટકાવવી જોઈએ. તેમણે ચૂંટણી પંચની અંદર બનેલી ઘટનાઓની નિષ્પક્ષ તપાસ કરવાની પણ માંગ કરી અને કહ્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિની જવાબદારી નક્કી થાય તો તેને જવાબદાર ઠેરવવી જોઈએ.
વિવાદ તે અહેવાલ બાદ વધુ ચર્ચામાં આવ્યો જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત કેટલાક નિર્ણયો અને પ્રક્રિયાઓ અંગે ઔપચારિક વાંધા નોંધાવ્યા હતા.
રિપોર્ટ અનુસાર, આ વાંધાઓમાં SIR સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પણ સામેલ હતા. અહેવાલ સામે આવ્યા બાદ વિપક્ષી નેતાઓએ ચૂંટણી પંચની કાર્યપદ્ધતિ અને તેની નિષ્પક્ષતા અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા.
જોકે, ચૂંટણી પંચે સમગ્ર મામલાને અલગ રીતે રજૂ કર્યો છે. પંચનું કહેવું છે કે નિર્ણયો દરમિયાન લેખિત ટિપ્પણીઓ, સૂચનો અથવા અસહમતિ નોંધાવવી સંસ્થાકીય નિર્ણય પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. ચૂંટણી પંચ સાથે જોડાયેલા સૂત્રોએ SIR સહિત તેના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનું પણ જણાવ્યું છે.
આ વિવાદ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સાથે જોડાયેલા 2023ના કાયદાને પડકારતી અરજીઓ પર પણ સુનાવણી થઈ. જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માની બે સભ્યોની પીઠે આ મુદ્દે અલગ-અલગ મત વ્યક્ત કર્યા.
મામલો તે કાયદા સાથે જોડાયેલો છે, જેમાં CEC અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક કરનારી પસંદગી સમિતિની રચનામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. 2023ના કાયદા હેઠળ સમિતિમાં વડાપ્રધાન, લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા અને વડાપ્રધાન દ્વારા નામાંકિત કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી સામેલ છે. અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટની 2023ની બંધારણીય પીઠે સંસદ દ્વારા કાયદો બનાવવામાં આવે ત્યાં સુધી વડાપ્રધાન, વિપક્ષના નેતા અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ધરાવતી સમિતિની વ્યવસ્થા કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તાએ ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અને તેની નિષ્પક્ષતા અંગે ટિપ્પણી કરી. તેમણે ક્રિકેટમાં અંપાયરનું ઉદાહરણ આપતા નિમણૂક પ્રક્રિયામાં સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતાની ધારણાના મહત્વ અંગે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. તેમનો તર્ક હતો કે કોઈ સંસ્થા માત્ર સ્વતંત્ર હોવી પૂરતી નથી, પરંતુ તે સ્વતંત્ર દેખાવી પણ જોઈએ.
જસ્ટિસ દત્તાએ પસંદગી સમિતિમાં વડાપ્રધાન દ્વારા નામાંકિત કેન્દ્રીય મંત્રીની ભૂમિકા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. તેમના અનુસાર, આવી વ્યવસ્થામાં પસંદગી પ્રક્રિયાની અંદર સ્વતંત્ર સંતુલન અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.
બે સભ્યોની પીઠમાં 2023ના કાયદાને પડકારતી અરજીઓને મોટી બંધારણીય પીઠ સમક્ષ મોકલવી કે નહીં તે મુદ્દે એકમત ન હતું. જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માએ આ મુદ્દે અલગ-અલગ મત વ્યક્ત કર્યા.
ત્યારબાદ મામલો ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સમક્ષ મૂકવામાં આવ્યો, જેથી યોગ્ય સંખ્યાની મોટી પીઠની રચના અંગે નિર્ણય લઈ શકાય. આ તબક્કો કાયદાની બંધારણીય માન્યતા અંગે અંતિમ નિર્ણય નથી, પરંતુ આગળની ન્યાયિક સુનાવણી માટે પીઠની રચના સાથે સંબંધિત છે.
ભારતના ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, જ્ઞાનેશ કુમારે 19 ફેબ્રુઆરી 2025ના રોજ ભારતના 26મા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે પદભાર સંભાળ્યો હતો. તેઓ 1988 બેચના કેરળ કેડરના ભારતીય વહીવટી સેવા અધિકારી રહ્યા છે. અગાઉ તેઓ કેન્દ્ર સરકાર અને કેરળ સરકારમાં વિવિધ પદો પર કામ કરી ચૂક્યા છે.
SIR, ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા અને CECની ભૂમિકાને લઈને રાજકીય વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. ડીએમકે અધ્યક્ષ એમકે સ્ટાલિને જ્ઞાનેશ કુમરના રાજીનામા, SIR પર રોક અને ચૂંટણી પંચની અંદર થયેલી ઘટનાઓની નિષ્પક્ષ તપાસની માંગ કરી છે.
બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ટિપ્પણીઓ અને મતભેદ નોંધાવવું સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાનો ભાગ છે અને તેના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા છે. આ દરમિયાન CEC અને ECની નિમણૂક સાથે સંબંધિત 2023ના કાયદાની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં કાર્યવાહી આગળ વધી રહી છે.
