NASA चे Voyager 1 पृथ्वीपासून एक प्रकाश-दिवस अंतरावर पोहोचणार; 18 नोव्हेंबर 2026 रोजी नवा विक्रम

अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था NASA चे Voyager 1 हे अंतराळयान 18 नोव्हेंबर 2026 रोजी पृथ्वीपासून एक प्रकाश-दिवस अंतरावर पोहोचणार आहे. एवढे अंतर गाठणारी ही मानवाने तयार केलेली पहिली वस्तू ठरणार आहे. 1977 मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आलेले हे अंतराळयान पृथ्वीपासून सुमारे 25.9 अब्ज किलोमीटर दूर असेल. या अंतरावरून पाठवलेला रेडिओ संदेश पृथ्वीपर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे 24 तास लागतील.

जवळपास पाच दशकांपासून अंतराळात प्रवास करणारे Voyager 1 आजही वैज्ञानिकांना सौरमालेच्या बाहेरील अंतराळासंदर्भातील महत्त्वपूर्ण माहिती पाठवत आहे.

18 नोव्हेंबरला Voyager 1 नवा अंतराचा विक्रम करणार

NASA च्या माहितीनुसार, Voyager 1 बुधवार, 18 नोव्हेंबर 2026 रोजी पृथ्वीपासून एक प्रकाश-दिवस अंतरावर पोहोचेल. भारतीय प्रमाणवेळेनुसार ही ऐतिहासिक घटना दुपारी सुमारे 3:46 वाजता घडण्याची अपेक्षा आहे.

यासह पृथ्वीपासून एवढ्या अंतरावर पोहोचणारी Voyager 1 ही मानवाने तयार केलेली पहिली वस्तू ठरेल.

या कामगिरीचे विशेष महत्त्व आहे, कारण Voyager 1 ला अंतराळात प्रक्षेपित होऊन 49 वर्षांहून अधिक काळ झाला आहे. एवढ्या वर्षांनंतरही हे अंतराळयान सतत पुढे जात असून पृथ्वीशी त्याचा संपर्क कायम आहे.

Voyager 1 ताशी सुमारे 61,000 किलोमीटर वेगाने प्रवास करत आहे. मात्र, अंतराळातील प्रचंड अंतर लक्षात घेता हा वेगही तुलनेने कमी ठरतो.

एक प्रकाश-दिवस म्हणजे काय?

प्रकाश-दिवस हे अंतर मोजण्याचे एकक आहे. प्रकाश 24 तासांत जितके अंतर पार करतो, त्याला एक प्रकाश-दिवस म्हणतात. हे अंतर सुमारे 25.9 अब्ज किलोमीटर आहे.

Voyager 1 या टप्प्यावर पोहोचल्यानंतर पृथ्वीवरून पाठवलेला कोणताही रेडिओ संदेश अंतराळयानापर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे 24 तास घेईल. त्याचप्रमाणे, अंतराळयानाकडून पाठवलेला सिग्नल पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठीही तेवढाच वेळ लागेल.

म्हणजेच, वैज्ञानिकांनी Voyager 1 ला एखादी सूचना पाठवली आणि अंतराळयानाने त्वरित उत्तर दिले, तरी ते उत्तर पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी किमान 48 तास लागतील.

NASA च्या मते, Voyager 1 ला पृथ्वीपासून एक प्रकाश-वर्ष अंतर गाठण्यासाठी अद्याप सुमारे 18,000 वर्षे लागू शकतात.

1977 मध्ये सुरू झाला होता Voyager 1 चा प्रवास

NASA ने 5 सप्टेंबर 1977 रोजी Voyager 1 चे प्रक्षेपण केले होते. सुरुवातीला या अंतराळयानाचे उद्दिष्ट सौरमालेतील बाह्य ग्रहांचा अभ्यास करणे हे होते.

1979 मध्ये ते गुरू ग्रहाजवळ, तर 1980 मध्ये शनी ग्रहाजवळ पोहोचले. या दोन्ही ग्रहांची छायाचित्रे आणि वैज्ञानिक माहितीमुळे खगोलशास्त्रज्ञांना महत्त्वपूर्ण माहिती मिळाली.

त्यानंतर Voyager 1 ने सौरमालेच्या बाह्य भागाकडे प्रवास सुरू ठेवला.

ऑगस्ट 2012 मध्ये त्याने सूर्याच्या प्रभावाखालील हेलिओस्फिअरची सीमा ओलांडून आंतरतारकीय अवकाशात प्रवेश केला. हा तार्‍यांमधील असा प्रदेश आहे, जिथे अवकाशातील वातावरण आपल्या सौरमालेच्या आसपासच्या वातावरणापेक्षा वेगळे असते.

Voyager 1 चे जुळे अंतराळयान Voyager 2 देखील अनेक वर्षांपासून अंतराळात कार्यरत आहे. त्याने गुरू आणि शनी यांच्याबरोबरच युरेनस आणि नेपच्यून या ग्रहांचाही अभ्यास केला आहे. Voyager 2 ने 2018 मध्ये आंतरतारकीय अवकाशात प्रवेश केला. नोव्हेंबर 2035 पर्यंत ते एक प्रकाश-दिवस अंतरावर पोहोचण्याची अपेक्षा आहे.

इतकी वर्षे Voyager 1 कसे कार्यरत आहे?

Voyager 1 मध्ये वीज निर्मितीसाठी प्लुटोनियम-आधारित रेडिओआइसोटोप पॉवर सिस्टम बसवण्यात आली आहे. मात्र, कालांतराने या प्रणालीची वीज निर्मिती क्षमता कमी होत आहे.

त्यामुळे आवश्यक यंत्रणा अधिक काळ कार्यरत ठेवण्यासाठी NASA चे वैज्ञानिक टप्प्याटप्प्याने काही उपकरणे बंद करत आहेत.

ऑक्टोबर 2026 मध्ये या अंतराळयानाशी काही काळ संपर्क तुटला होता. मात्र, वैज्ञानिकांनी पुन्हा संपर्क प्रस्थापित केला. संपर्क तुटण्यामागील कारणाचा तपास सुरू आहे.

NASA च्या जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरीची टीम नियमितपणे या अंतराळयानाच्या स्थितीवर लक्ष ठेवते. Voyager 1 अजूनही चुंबकीय क्षेत्रे, अंतराळातील कण आणि कॉस्मिक किरणांशी संबंधित माहिती पाठवत आहे.

Voyager 1 सोबत पृथ्वीचा संदेशही अंतराळात

Voyager 1 सोबत एक विशेष गोल्डन रेकॉर्डही पाठवण्यात आला होता. यामध्ये पृथ्वीवरील विविध आवाज, संगीत, छायाचित्रांशी संबंधित माहिती आणि 55 भाषांमधील संदेशांचा समावेश आहे.

प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ कार्ल सेगन यांनी हा रेकॉर्ड तयार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. दूर अंतराळातील एखाद्या अन्य सभ्यतेपर्यंत पृथ्वी आणि येथील जीवसृष्टीची माहिती पोहोचवणे हा त्यामागील उद्देश होता.

1990 मध्ये Voyager 1 ने पृथ्वीचे एक ऐतिहासिक छायाचित्र टिपले होते. या छायाचित्राला 'पेल ब्लू डॉट' असे म्हटले जाते. या चित्रात अंतराळाच्या विशाल अंधारात पृथ्वी एका लहान बिंदूप्रमाणे दिसते.

NASA कडून नागरिकांनाही उत्सवात सहभागी होण्याचे आवाहन

Voyager 1 च्या ऐतिहासिक कामगिरीचे स्मरण करण्यासाठी NASA ने जगभरातील नागरिकांना 17 नोव्हेंबर रोजी सूर्यास्तानंतर आयोजित विशेष कार्यक्रमात सहभागी होण्याचे आवाहन केले आहे.

नागरिक आपल्या मोबाइल फोनच्या किंवा टॉर्चच्या प्रकाशाचा वापर करून मोर्स कोडमध्ये V-G-R हा संदेश दाखवू शकतात. हा Voyager मोहिमेचा कॉल साइन आहे.

या उपक्रमात सहभागी होण्यासाठी NASA ने आपल्या वेबसाइटवर एक विशेष फ्लॅशिंग टूलही उपलब्ध करून दिले आहे.

Voyager 1 चा प्रवास अंतराळ संशोधनासाठी महत्त्वपूर्ण ठरत आहे. आगामी काळात या अंतराळयानाची वीज निर्मिती आणि संपर्क व्यवस्था किती काळ कार्यरत राहू शकते, यावर NASA लक्ष ठेवणार आहे.