भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) ने 12 नोव्हेंबर 2026 रोजी श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रात PSLV रॉकेटच्या तिसऱ्या टप्प्यातील मोटरची यशस्वी चाचणी केली. याच टप्प्यात यापूर्वीच्या दोन मोहिमांदरम्यान तांत्रिक बिघाड आढळले होते. त्यानंतर शास्त्रज्ञांनी रॉकेटची रचना, उत्पादन प्रक्रिया आणि गुणवत्ता तपासणीच्या पद्धतींचा नव्याने आढावा घेतला होता.
PSLV हे इस्रोचे प्रमुख प्रक्षेपण वाहन आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून भारत या रॉकेटच्या माध्यमातून विविध उपग्रह अंतराळात पाठवत आहे. तसेच इतर देशांचे उपग्रहही PSLV द्वारे प्रक्षेपित करण्यात आले आहेत. मात्र, अलीकडील दोन मोहिमांमध्ये तांत्रिक अडचणी निर्माण झाल्या होत्या.
मे 2025 मध्ये PSLV-C61 मोहिमेद्वारे EOS-09 उपग्रह प्रक्षेपित केला जात असताना उड्डाणादरम्यान रॉकेटच्या तिसऱ्या टप्प्यात समस्या निर्माण झाली. त्यानंतर जानेवारी 2026 मध्ये PSLV-C62 मोहिमेदरम्यानही याच टप्प्यात तांत्रिक बिघाड आढळला.
दोन्ही मोहिमांमध्ये एकाच टप्प्यात समस्या निर्माण झाल्यामुळे शास्त्रज्ञांनी त्याची तयारी आणि उत्पादन प्रक्रियेची सविस्तर पुनर्तपासणी करण्याचा निर्णय घेतला. मोटरच्या विविध भागांपासून ते त्यांची जोडणी करण्याच्या पद्धतीपर्यंत प्रत्येक बाबीचा आढावा घेण्यात आला. तसेच रॉकेटच्या निर्मितीसाठी वापरण्यात येणारा कच्चा माल निर्धारित निकषांची पूर्तता करतो की नाही, याचीही तपासणी करण्यात आली.
इस्रोने PS3 च्या डिझाइन आणि त्यातील सुरक्षा मार्जिनचे नव्याने परीक्षण केले. उड्डाणादरम्यान निर्माण होणारा दबाव आणि इतर तांत्रिक परिस्थिती सहन करण्याची या टप्प्याची क्षमता तपासण्यात आली.
याशिवाय, उत्पादनासाठी सामग्री निवडण्याचे निकष आणि रॉकेटच्या विविध भागांच्या जोडणीची प्रक्रिया यांचाही आढावा घेण्यात आला. यापूर्वी वापरण्यात येणाऱ्या गुणवत्ता तपासणीच्या पद्धतींचेही पुनर्मूल्यांकन करण्यात आले.
PSLV रॉकेट एकाच वेळी संपूर्ण शक्ती वापरून अंतराळात पोहोचत नाही. त्याचे उड्डाण वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये पूर्ण होते. पहिल्या दोन टप्प्यांचे काम पूर्ण झाल्यानंतर ते रॉकेटपासून वेगळे होतात. त्यानंतर तिसरा टप्पा रॉकेटला पुढे नेण्यासाठी आवश्यक शक्ती पुरवतो.
त्यामुळे तिसऱ्या टप्प्यातील मोटरचे योग्य प्रकारे कार्य करणे महत्त्वाचे असते. उड्डाणादरम्यान या टप्प्यात कोणतीही समस्या निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम संपूर्ण मोहिमेवर होऊ शकतो.
12 नोव्हेंबर रोजी करण्यात आलेली चाचणी प्रत्यक्ष रॉकेट प्रक्षेपण नव्हते. या चाचणीदरम्यान PS3 मोटर श्रीहरिकोटा येथील चाचणी केंद्रात जमिनीवर स्थिरपणे बसवण्यात आली आणि त्यानंतर ती कार्यान्वित करण्यात आली. या प्रक्रियेला ग्राउंड स्टॅटिक टेस्ट (Ground Static Test) असे म्हणतात.
अशा चाचणीमध्ये मोटरचे उड्डाण केले जात नाही. त्याऐवजी ती जमिनीवर कार्यान्वित करून तिच्या कामकाजाचे परीक्षण केले जाते. या प्रक्रियेदरम्यान मोटरच्या कार्यक्षमतेशी संबंधित तांत्रिक माहिती आणि डेटा नोंदवला जातो.
12 नोव्हेंबर रोजी झालेल्या चाचणीत मोटरची कामगिरी यशस्वी ठरली. मागील दोन मोहिमांमध्ये याच टप्प्यात समस्या निर्माण झाल्याच्या पार्श्वभूमीवर या चाचणीला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
रॉकेट मोटरची तपासणी करण्यासाठी प्रत्येक वेळी तिचे अंतराळात प्रक्षेपण करणे आवश्यक नसते. ग्राउंड स्टॅटिक टेस्टमध्ये मोटर एका विशेष चाचणी केंद्रात स्थिरपणे बसवली जाते. त्यानंतर ती कार्यान्वित करून तिच्या कामकाजाचे निरीक्षण केले जाते.
या चाचणीदरम्यान मोटर जमिनीवरच स्थिर राहते आणि शास्त्रज्ञ तिच्या कामगिरीशी संबंधित तांत्रिक डेटा गोळा करतात. या माहितीच्या आधारे मोटर निर्धारित तांत्रिक आवश्यकतांनुसार कार्य करते की नाही, हे तपासण्यास मदत होते.
श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रात याच पद्धतीने PSLV च्या तिसऱ्या टप्प्याची चाचणी करण्यात आली. इस्रोने ही चाचणी यशस्वी झाल्याचे सांगितले.
12 नोव्हेंबर रोजी झालेली यशस्वी चाचणी PSLV ला पुन्हा मोहिमेसाठी तयार करण्याच्या प्रक्रियेतील महत्त्वाचा टप्पा आहे. मात्र, या चाचणीच्या यशावरून PSLV च्या आगामी मोहिमेची सर्व तयारी पूर्ण झाली आहे, असे म्हणता येणार नाही.
कोणत्याही रॉकेटच्या प्रक्षेपणापूर्वी त्याच्या विविध प्रणालींची तपासणी केली जाते. जमिनीवर मोटरची यशस्वी चाचणी हा या प्रक्रियेतील एक भाग आहे. प्रत्यक्ष उड्डाणापूर्वी आवश्यक असलेल्या इतर तांत्रिक तपासण्या आणि तयारीही पूर्ण करावी लागते.
भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमात PSLV ने दीर्घकाळ महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. पृथ्वी निरीक्षण, वैज्ञानिक संशोधन आणि इतर उद्देशांसाठी पाठवण्यात येणाऱ्या अनेक उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी या रॉकेटचा वापर करण्यात आला आहे.
तिसऱ्या टप्प्यातील मोटरची चाचणी यशस्वी झाल्यामुळे PSLV ला पुन्हा प्रक्षेपण मोहिमांसाठी तयार करण्याच्या प्रयत्नांना पुढील दिशा मिळाली आहे. मात्र, आगामी उड्डाणाच्या तारखेबाबत अद्याप कोणतीही निश्चित माहिती समोर आलेली नाही.
