रशियन शास्त्रज्ञ निकोलाई इवानोविच वाविलोव्ह यांनी जगातील विविध भागांतून पिकांची बियाणे, कंद आणि वनस्पतींचे नमुने गोळा करून पिकांमधील Genetic Diversityचे महत्त्व अधोरेखित केले. त्यांच्या वैज्ञानिक कार्याने Seed Banks आणि Crop Conservationच्या आधुनिक संकल्पनांना आकार देण्यात भूमिका बजावली.
पिकांच्या विविधतेच्या अभ्यासातील वाविलोव्ह यांचे योगदान
वाविलोव्ह यांची वनस्पतींच्या आनुवंशिक संसाधनांवरील प्रमुख संशोधकांमध्ये गणना केली जाते. त्यांच्या संशोधनाचा केंद्रबिंदू असा होता की पिकांच्या विविध वाणांमध्ये असलेली Genetic Diversity भविष्यात नवीन परिस्थितींशी जुळवून घेणारी पिके विकसित करण्यासाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
वाविलोव्ह यांनी जगातील अनेक भागांना भेटी दिल्या आणि विविध पिकांची बियाणे, कंद तसेच वनस्पतींचे नमुने गोळा केले. एखाद्या पिकामध्ये सर्वाधिक विविधता आढळणाऱ्या भौगोलिक प्रदेशांचा त्यांनी अभ्यास केला. त्यांच्या संशोधनामुळे पिकांच्या Centers of Origin आणि Centers of Diversity या संकल्पनांना बळ मिळाले.
एखाद्या पिकाच्या स्थानिक वाणांमध्ये रोग, दुष्काळ, तापमान किंवा इतर पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये पीक टिकवून ठेवण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकणारे आनुवंशिक गुण असू शकतात, असे त्यांचे मत होते.
बियाणे संवर्धन आणि Plant Genetic Resources
वाविलोव्ह यांच्या कार्याचे एक महत्त्वाचे योगदान Plant Genetic Resourcesच्या संवर्धनाच्या दिशेने राहिले. विविध प्रदेशांतून गोळा केलेल्या बियाण्यांचे आणि वनस्पतींच्या नमुन्यांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे, कारण कालांतराने स्थानिक पिकांच्या वाणांची संख्या आणि विविधता कमी होऊ शकते.
Seed Banks या संकल्पनेला संघटित स्वरूप देतात. यामध्ये विविध पिकांच्या वाणांची बियाणे नियंत्रित परिस्थितीत सुरक्षित ठेवली जातात, जेणेकरून गरज पडल्यास त्यांचा वापर संशोधन, Plant Breeding आणि नवीन वाणांच्या विकासासाठी करता येईल.
आज Genetic Diversityला कृषीसाठी महत्त्वाचे संसाधन मानले जाते. पिकांमध्ये उपलब्ध असलेल्या विविध आनुवंशिक गुणांच्या मदतीने शास्त्रज्ञ रोगप्रतिकारक क्षमता किंवा बदलत्या पर्यावरणीय परिस्थितींविरुद्ध अधिक सहनशीलता असलेले वाण विकसित करू शकतात.
वाविलोव्ह यांच्या संशोधनापासून आधुनिक Seed Banks आणि Gene Banksपर्यंत
वाविलोव्ह यांचा वैज्ञानिक वारसा केवळ बियाणे संकलनापुरता मर्यादित राहिला नाही. त्यांच्या कार्यामुळे पिकांचे Genetic Resources सुरक्षित ठेवणे ही भविष्यातील कृषीसाठी एक प्रकारची सुरक्षा व्यवस्था असल्याची संकल्पना बळकट झाली.
आज जगाच्या विविध भागांमध्ये Gene Banks आणि Seed Banks वनस्पतींच्या आनुवंशिक संसाधनांचे संवर्धन करतात. Svalbard Global Seed Vaultसारखे उपक्रमही याच व्यापक विचाराशी संबंधित आहेत. येथे जगातील विविध Seed Banksमधील बियाण्यांचे सुरक्षित बॅकअप ठेवले जातात.
मात्र, केवळ बियाण्यांचे संरक्षण करणे पुरेसे मानले जात नाही. शेतांच्या आणि स्थानिक समुदायांच्या पातळीवर विविध वाणांची लागवड सुरू ठेवणेही महत्त्वाचे आहे, कारण त्यामुळे पिकांची विविधता प्रत्यक्ष जिवंत परिस्थितीत टिकून राहते आणि बदलत्या पर्यावरणाशी त्यांचे अनुकूलन सुरू राहू शकते.
वाविलोव्ह यांच्या संशोधनामुळे कृषी विज्ञानाला हे समजण्यास मदत झाली की एखाद्या पिकाची क्षमता केवळ त्याच्या सध्याच्या उत्पादनात नसून त्यामध्ये असलेल्या आनुवंशिक विविधतेतही असते. त्यांचा वैज्ञानिक वारसा आजही Crop Conservation, Plant Breeding आणि Food Securityशी संबंधित संशोधनात प्रासंगिक आहे.
