भारत-पाकिस्तान सीमेलगत जम्मू-काश्मीरमधील काही भागांमध्ये अनेकदा स्मार्टफोनवर पाकिस्तानी मोबाइल ऑपरेटरांची नावे दिसून येतात. यामुळे फोन परदेशी नेटवर्कवर कार्यरत झाल्याचा संभ्रम निर्माण होतो. मात्र, यामागे रेडिओ सिग्नल आणि मोबाइल नेटवर्कशी संबंधित तांत्रिक कारणे असतात.
भारत-पाकिस्तान सीमेच्या लगतच्या जम्मू-काश्मीरमधील काही भागांमध्ये वेळोवेळी स्मार्टफोनवर पाकिस्तानी मोबाइल नेटवर्क दिसण्याच्या घटना समोर येतात. अनेकदा फोनच्या स्क्रीनवर परदेशी ऑपरेटरचे नाव किंवा रोमिंगशी संबंधित संदेशही दिसतो. त्यामुळे फोन प्रत्यक्षात दुसऱ्या देशाच्या नेटवर्कवर कार्यरत झाला आहे का, असा प्रश्न निर्माण होतो. तांत्रिकदृष्ट्या याचे उत्तर वेगळे आहे.
मोबाइल नेटवर्क रेडिओ तरंगांच्या माध्यमातून कार्य करतात. कोणत्याही देशात उभारलेले मोबाइल टॉवर त्यांच्या आसपासच्या भागात सिग्नल प्रसारित करतात. मात्र, रेडिओ तरंग राजकीय सीमा ओळखत नाहीत. त्यामुळे सीमावर्ती भागांमध्ये एका देशातील टॉवरचे सिग्नल दुसऱ्या देशाच्या सीमेतही पोहोचू शकतात.
जम्मू-काश्मीरव्यतिरिक्त पंजाब, राजस्थान आणि गुजरातमधील काही भागांमध्येही अशी परिस्थिती दिसून येते. एखाद्या ठिकाणी भारतीय नेटवर्क कमकुवत असेल आणि सीमापार असलेल्या टॉवरचा सिग्नल तुलनेने अधिक मजबूत असेल, तर स्मार्टफोन त्या नेटवर्कची ओळख करू शकतो आणि त्याचे नाव स्क्रीनवर दाखवू शकतो.
प्रत्येक स्मार्टफोन सतत आसपास उपलब्ध असलेल्या मोबाइल नेटवर्कची तपासणी करत असतो. उपकरणातील सॉफ्टवेअर अधिक चांगल्या सिग्नल असलेल्या नेटवर्कची ओळख करून उपलब्ध पर्यायांची यादी तयार करते. या प्रक्रियेदरम्यान काहीवेळा परदेशी नेटवर्कही फोनच्या स्क्रीनवर दिसू शकतात.
मात्र, केवळ नेटवर्कचे नाव दिसणे म्हणजे फोन त्या नेटवर्कवर सक्रियपणे कार्यरत झाला आहे, असा अर्थ होत नाही. परदेशी नेटवर्कशी जोडले जाण्यासाठी सिम कार्ड, मोबाइल ऑपरेटर आणि आंतरराष्ट्रीय रोमिंगशी संबंधित विविध तांत्रिक व व्यावसायिक करार आवश्यक असतात.
सामान्य परिस्थितीत भारतीय सिम कार्डवर आंतरराष्ट्रीय रोमिंग सक्रिय नसल्यास, फोन परदेशी नेटवर्कची ओळख करूनही त्याच्याशी जोडला जाऊ शकत नाही. अशा स्थितीत कॉलिंग, संदेशवहन आणि इंटरनेट सेवा उपलब्ध होत नाहीत.
ज्या वापरकर्त्यांच्या सिम कार्डवर आंतरराष्ट्रीय रोमिंग सुविधा सक्रिय असते, त्यांचे फोन काही परिस्थितींमध्ये परदेशी नेटवर्कशी जोडले जाऊ शकतात. अशा वेळी वापरकर्त्यांना रोमिंग शुल्क भरावे लागू शकते, जे सामान्य दरांपेक्षा अधिक असू शकते.
सीमावर्ती भागांमध्ये परदेशी नेटवर्क सिग्नल पोहोचणे हा सुरक्षा यंत्रणांसाठीही महत्त्वाचा विषय मानला जातो. त्यामुळे दूरसंचार कंपन्या आणि सरकारी संस्था सीमेजवळ भारतीय नेटवर्क कव्हरेज अधिक मजबूत करण्यासाठी अतिरिक्त टॉवर, उच्च-क्षमता ट्रान्समीटर आणि प्रगत नेटवर्क तंत्रज्ञानाचा वापर करतात.
तज्ज्ञांच्या मते, फोनवर पाकिस्तानी नेटवर्कचे नाव दिसणे हे सामान्य रेडिओ सिग्नलच्या वर्तनाचा भाग असू शकते. बहुतांश प्रकरणांमध्ये ही केवळ नेटवर्क ओळखण्याची प्रक्रिया असते आणि याचा अर्थ स्मार्टफोन आपोआप पूर्णपणे परदेशी नेटवर्कवर कार्यरत झाला आहे, असा होत नाही.
