अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संभाव्य चर्चेपूर्वी पश्चिम आशियातील तणाव पुन्हा वाढला आहे. कुवैतमधील अमेरिकन लष्करी तळावर कथित ड्रोन हल्ला, ओमान किनाऱ्याजवळील मालवाहू जहाजावर प्रोजेक्टाइल हल्ला आणि अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी दिलेल्या इशाऱ्यांमुळे प्रादेशिक सुरक्षेबाबत चिंता वाढली आहे. तथापि, या घटनांबाबत करण्यात आलेल्या अनेक दाव्यांची स्वतंत्र पुष्टी अद्याप झालेली नाही आणि संबंधित यंत्रणा तपास करत आहेत.
इस्रायली माध्यमांच्या वृत्तानुसार, इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) ने कुवैतमधील अमेरिकन लष्करी तळाला लक्ष्य करत किमान तीन ड्रोन पाठवले. मात्र, अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाने किंवा कुवैत सरकारने कोणतीही मोठी हानी किंवा जीवितहानी झाल्याची अधिकृत पुष्टी केलेली नाही.
या हल्ल्याची पुष्टी झाल्यास, आखाती प्रदेशातील अमेरिकन लष्करी तळांवरील वाढत्या धोक्याचे ते संकेत मानले जाऊ शकतात. तज्ज्ञांच्या मते, अशा घटनांमुळे अमेरिका आणि इराण यांच्यातील विद्यमान तणाव आणखी वाढू शकतो.
ब्रिटनच्या यूके मेरीटाइम ट्रेड ऑपरेशन्स (UKMTO) ने सांगितले की, ओमानमधील खासाबपासून सुमारे 37 किलोमीटर ईशान्येस एका व्यावसायिक मालवाहू जहाजाला अज्ञात प्रोजेक्टाइलचा फटका बसला.
हा हल्ला कोणी केला आणि जहाजाचे किती नुकसान झाले, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. UKMTO ने या मार्गावरील सर्व जहाजांना सतर्क राहण्याचे आणि कोणतीही संशयास्पद हालचाल तातडीने कळवण्याचे आवाहन केले आहे. घटनेचा तपास सुरू आहे.
समुद्री सुरक्षा तज्ज्ञांच्या मते, होर्मुझ सामुद्रधुनी आणि आसपासच्या भागातील कोणतीही अस्थिरता जागतिक ऊर्जा पुरवठा आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर परिणाम करू शकते.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणकडे करारासाठी "शेवटची संधी" असल्याचे म्हटले. त्यांनी इशारा दिला की, चर्चा निष्फळ ठरल्यास अमेरिका लष्करी पर्यायांचा वापर करण्यापासून मागे हटणार नाही.
ट्रम्प यांनी त्यांच्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवरील पोस्टमध्ये दावा केला की, इराणी नेतृत्व सार्वजनिकरीत्या चर्चेला नकार देत असले तरी खासगी स्तरावर चर्चेची इच्छा व्यक्त करत आहे. त्यांनी होर्मुझ परिसरात अमेरिकन नौदलाची मजबूत उपस्थिती कायम असल्याचा दावा करत, प्रादेशिक सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी अमेरिका कटिबद्ध असल्याचे म्हटले.
अमेरिका आणि इराण यांच्यात प्रस्तावित चर्चेची तारीख आणि ठिकाण अद्याप निश्चित झालेले नाही. राजनैतिक सूत्रांच्या माहितीनुसार, पाकिस्तान आणि कतार संभाव्य यजमान देश म्हणून चर्चेत आहेत.
दोन्ही देश दीर्घकाळापासून प्रादेशिक मध्यस्थीमध्ये भूमिका बजावत असून तणाव कमी करण्यासाठी संपर्कात आहेत. मात्र, कोणत्याही पक्षाने अधिकृतरीत्या चर्चेच्या कार्यक्रमाची पुष्टी केलेली नाही.
आंतरराष्ट्रीय वृत्तांनुसार, इराण थेट लष्करी संघर्षाऐवजी समुद्री व्यापार, तेलपुरवठा आणि धोरणात्मक नौवहन मार्गांवर दबाव वाढविण्याचे धोरण स्वीकारू शकतो.
विश्लेषकांच्या मते, अशी रणनीती स्वीकारल्यास तिचा उद्देश अमेरिका आणि तिच्या सहयोगी देशांवर आर्थिक तसेच धोरणात्मक दबाव वाढविणे, तसेच व्यापक युद्ध टाळणे हा असू शकतो.
IRGC ने दावा केला आहे की, होर्मुझ सामुद्रधुनीवरील MQ-9 रीपर ड्रोन त्याच्या हवाई संरक्षण प्रणालीने पाडला.
मात्र, हा ड्रोन कोणत्या देशाचा होता, हे संघटनेने स्पष्ट केलेले नाही. तसेच अमेरिका किंवा अन्य कोणत्याही देशाने या दाव्याची पुष्टी केलेली नाही. त्यामुळे या दाव्याची स्वतंत्र पुष्टी अद्याप झालेली नाही.
अमेरिकन माध्यमांच्या वृत्तानुसार, यूएस सेंट्रल कमांड (CENTCOM) ने इराणवरील दबाव वाढविण्यासाठी नव्या पर्यायांचा अभ्यास करण्याचे निर्देश लष्करी तज्ज्ञांना दिले आहेत.
या वृत्तांनुसार, प्रादेशिक सुरक्षा आणि अमेरिकेच्या हितसंबंधांच्या संरक्षणासाठी विविध लष्करी आणि धोरणात्मक पर्यायांचा विचार सुरू आहे. तथापि, अमेरिकन प्रशासनाने याबाबत कोणतेही सविस्तर अधिकृत निवेदन जारी केलेले नाही.
येमेनमधील हूती बंडखोरांच्या धमक्यांनंतर सहा सौदी सुपरटँकरांनी लाल समुद्र आणि बाब-अल-मंदेब मार्ग टाळून आफ्रिकेच्या दक्षिणेकडील लांब समुद्री मार्गाचा अवलंब केला.
या बदलामुळे जहाजांच्या प्रवासाचा कालावधी आणि वाहतूक खर्च वाढू शकतो. तज्ज्ञांच्या मते, ही परिस्थिती दीर्घकाळ कायम राहिल्यास जागतिक तेलपुरवठा आणि नौवहन उद्योगावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.
इराणच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने अमेरिकेसोबत थेट चर्चा सुरू असल्याच्या वृत्तांचे खंडन केले असून, होर्मुझ सामुद्रधुनीशी संबंधित विषयांवर ओमानसोबतच चर्चा सुरू असल्याचे म्हटले आहे.
माध्यमांमध्ये प्रसिद्ध होत असलेल्या अनेक वृत्तांमध्ये प्रत्यक्ष परिस्थितीचे अचूक चित्रण होत नसल्याचा दावा इराणने केला आहे. दुसरीकडे, अमेरिका विविध माध्यमांतून दोन्ही देशांमध्ये अप्रत्यक्ष संपर्क सुरू असल्याचा दावा करत आहे.
पश्चिम आशियातील वाढता तणाव केवळ अमेरिका आणि इराणपुरता मर्यादित नाही. जगातील मोठ्या प्रमाणातील कच्च्या तेलाची वाहतूक होर्मुझ सामुद्रधुनीतून होत असल्याने या भागातील कोणत्याही लष्करी किंवा सुरक्षा संकटाचा परिणाम आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा बाजार, समुद्री व्यापार, विमा खर्च आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतो.
आंतरराष्ट्रीय समुदाय संभाव्य अमेरिका-इराण चर्चेकडे लक्ष ठेवून आहे. चर्चा यशस्वी झाल्यास प्रादेशिक तणाव कमी होण्याची शक्यता आहे. मात्र, परिस्थिती अधिक बिघडल्यास त्याचा परिणाम जागतिक व्यापार आणि ऊर्जा सुरक्षेवर होऊ शकतो.
