भारत ने जनगणना प्रक्रिया में एक बड़ा बदलाव करते हुए 2027 की जनगणना के पहले चरण की शुरुआत कर दी है। यह देश की 16वीं और स्वतंत्रता के बाद आठवीं जनगणना है, जिसे पहली बार पूरी तरह डिजिटल माध्यम से संचालित किया जा रहा है।
ભારતની 16મી અને સ્વતંત્રતા પછીની આઠમી જનગણનાનો પ્રથમ તબક્કો 1 એપ્રિલ 2027થી શરૂ થયો છે, જેને પ્રથમ વખત સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ માધ્યમથી ચલાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ અભિયાનમાં નાગરિકોને ‘સેલ્ફ-એન્યુમરેશન’ વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો છે, જેના દ્વારા તેઓ પોતાની વ્યક્તિગત અને પારિવારિક માહિતી ઑનલાઇન નોંધાવી શકે છે.
આ વખતે જનગણનામાં પરંપરાગત કાગળ આધારિત ફોર્મનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે નહીં. ગણનાકર્તાઓ સ્માર્ટફોન આધારિત મોબાઇલ એપ દ્વારા ડેટા એકત્રિત કરશે. સાથે સાથે નાગરિકોને સ્વયં માહિતી નોંધાવવાનો વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો છે, જેથી પ્રક્રિયા ઝડપથી અને પારદર્શક રીતે પૂર્ણ થઈ શકે.
જનગણના 2027ને બે મુખ્ય તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે:
આ તબક્કામાં ઘરોની સ્થિતિ, ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ, સંપત્તિ અને અન્ય મૂળભૂત માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયા એપ્રિલ 2026થી સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી ચાલશે. દરેક વિસ્તારમાં આ તબક્કાની શરૂઆતથી 15 દિવસ પહેલાં સેલ્ફ-એન્યુમરેશનની સુવિધા ઉપલબ્ધ રહેશે.
બીજો તબક્કો ફેબ્રુઆરી 2027માં યોજાશે, જેમાં દરેક વ્યક્તિ સંબંધિત વિગતવાર માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવશે, જેમાં જનસાંખ્યિક વિગતો, શિક્ષણ સ્તર, સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ, સ્થળાંતર અને પ્રજનન સંબંધિત આંકડાઓનો સમાવેશ થશે. આ તબક્કામાં જાતિ આધારિત આંકડાઓ પણ એકત્રિત કરવામાં આવશે.
ભારતના વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં જનગણનાની તારીખો અલગ-અલગ નક્કી કરવામાં આવી છે. દિલ્હી, ગોવા, કર્ણાટક, ઓડિશા અને સિક્કિમમાં ભવન સૂચીકરણ 16 એપ્રિલથી 15 મે સુધી થશે. મધ્ય પ્રદેશ, હરિયાણા અને છત્તીસગઢમાં આ પ્રક્રિયા 1 મે થી 30 મે સુધી ચાલશે.
જનગણના 2027 માટે સામાન્ય સંદર્ભ તારીખ 1 માર્ચ 2027ની મધરાત નક્કી કરવામાં આવી છે. જમ્મુ અને કાશ્મીર, ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલ પ્રદેશના બરફીલા અને દુર્ગમ વિસ્તારો માટે 1 ઓક્ટોબર 2026ને સંદર્ભ તારીખ તરીકે નક્કી કરવામાં આવી છે.
આ અભિયાન માટે કેન્દ્ર સરકારે લગભગ 11,718 કરોડ રૂપિયાનો બજેટ મંજૂર કર્યો છે. ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મોબાઇલ એપ, ડેટા સુરક્ષા અને તાલીમ માટે આ રકમનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. મોબાઇલ એપ અને ઑનલાઇન પોર્ટલ હિન્દી અને અંગ્રેજી સહિત 16 ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ રહેશે.
