ઉત્તરાખંડમાં શિક્ષણ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્રમાં બુધવારે એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ સામે આવી છે. મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામીએ હરિદ્વારમાં પતંજલિ આયુર્વેદ ગુરુકુલનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. હરિદ્વાર સ્થિત આ સંસ્થાને આયુર્વેદ, ભારતીય પરંપરાગત જ્ઞાન અને આધુનિક શિક્ષણ વચ્ચે સમન્વયની દિશામાં એક પહેલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. મુખ્યમંત્રી ધામીએ 23 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આયોજિત કાર્યક્રમમાં ભાગ લીધો અને ગુરુકુલના ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં હાજરી આપી.
પતંજલિ દ્વારા સંચાલિત ગુરુકુલ શિક્ષણ વ્યવસ્થાનો ઉદ્દેશ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પરંપરાગત વિષયો સુધી મર્યાદિત રાખવાનો નથી, પરંતુ વૈદિક તથા ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સાથે આધુનિક વિષયોના શિક્ષણને પણ જોડવાનો છે. પતંજલિ ગુરુકુલમની સત્તાવાર માહિતી અનુસાર અહીં સંસ્કૃત અને વૈદિક ગ્રંથો સાથે અંગ્રેજી, વિજ્ઞાન અને અન્ય આધુનિક વિષયો પર પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે. સંસ્થાની શૈક્ષણિક સંકલ્પનામાં વિદ્યાર્થીઓના સર્વાંગી વિકાસને મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
હરિદ્વારમાં યોજાયેલા ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમનું મહત્વ એટલા માટે પણ છે કે ઉત્તરાખંડને લાંબા સમયથી યોગ, આયુર્વેદ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સાથે જોડાયેલા મુખ્ય કેન્દ્રોમાં ગણવામાં આવે છે. હરિદ્વારમાં પહેલેથી જ પતંજલિ સાથે જોડાયેલી અનેક શૈક્ષણિક અને આયુર્વેદિક સંસ્થાઓ કાર્યરત છે. મુખ્યમંત્રી ધામીએ બુધવારે આયુર્વેદ દિવસના અવસરે ભગવાન ધન્વંતરીની પૂજા-અર્ચના પણ કરી અને ત્યારબાદ હરિદ્વારમાં પતંજલિ આયુર્વેદ ગુરુકુલના ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમમાં ભાગ લીધો.
પતંજલિ ગુરુકુલમની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર સંસ્થાની શિક્ષણ પદ્ધતિમાં પ્રાચીન વૈદિક ગુરુકુલ પરંપરા અને આધુનિક શિક્ષણનું સંયોજન કરવામાં આવ્યું છે. સંસ્થાનું વિઝન વિદ્યાર્થીઓમાં પરંપરાગત જ્ઞાન સાથે આધુનિક સમજ, નેતૃત્વ ક્ષમતા અને સમાજ પ્રત્યે જવાબદારી વિકસાવવાનું છે. આ દૃષ્ટિકોણ હેઠળ સંસ્કૃત, વૈદિક શિક્ષણ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સાથે વિજ્ઞાન તથા અંગ્રેજી જેવા વિષયોને પણ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
ગુરુકુલની પૃષ્ઠભૂમિ પણ જૂની છે. પતંજલિની સત્તાવાર માહિતી અનુસાર પતંજલિ ગુરુકુલમનું પ્રથમ ઉદ્ઘાટન જૂન 2017માં થયું હતું. ત્યારબાદ હરિદ્વાર અને દેવપ્રયાગમાં અલગ-અલગ પરિસરો દ્વારા તેની શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો. વર્તમાન વ્યવસ્થામાં હરિદ્વારમાં વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્યાર્થીનીઓ માટે અલગ-અલગ શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાઓ છે, જ્યારે દેવપ્રયાગમાં પણ વિદ્યાર્થીનીઓ માટે ગુરુકુલ સંચાલિત છે. આ સંસ્થાઓને ભારતીય શિક્ષણ બોર્ડ સાથે સંલગ્ન હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
પતંજલિ ગુરુકુલમના સત્તાવાર વર્ણન મુજબ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં વિદ્યાર્થીઓના સર્વાંગી વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. તેનો ઉદ્દેશ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પરીક્ષા અને રોજગાર માટે તૈયાર કરવાનો નથી, પરંતુ તેમનામાં શિસ્ત, સંસ્કાર, નૈતિક મૂલ્યો અને સામાજિક જવાબદારીની ભાવના વિકસાવવાનો પણ છે. ગુરુકુલ મોડેલમાં દૈનિક જીવન અને શિક્ષણને એકબીજા સાથે જોડીને જોવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓ પરંપરાગત જ્ઞાન સાથે આધુનિક પરિસ્થિતિઓને પણ સમજી શકે.
આયુર્વેદ ગુરુકુલની પહેલનો એક મુખ્ય પાસો ભારતીય ચિકિત્સા પરંપરા સાથે જોડાયેલા શિક્ષણને આગળ વધારવાનો છે. આયુર્વેદ ભારતની પ્રાચીન ચિકિત્સા પદ્ધતિઓમાં સામેલ છે અને તેના જ્ઞાનને આધુનિક શિક્ષણ તથા સંશોધન સાથે જોડવા માટે દેશભરમાં સંસ્થાકીય પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. હરિદ્વાર જેવા શહેરમાં આવી શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા સ્થાપિત થવાથી આયુર્વેદ સાથે જોડાયેલા વિષયોના અભ્યાસ, તાલીમ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાની સમજને એકસાથે આગળ વધારવાની તક મળી શકે છે.
મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામીએ આયુર્વેદ દિવસના અવસરે આયુર્વેદને ભારતની પ્રાચીન જ્ઞાન પરંપરા અને જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલું ગણાવ્યું. તેમણે ભગવાન ધન્વંતરીની પૂજા કરીને પ્રદેશવાસીઓના સ્વાસ્થ્ય, સુખ, સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણની કામના કરી. આ જ દિવસે પતંજલિ આયુર્વેદ ગુરુકુલના ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમમાં તેમની હાજરી રહી.
ગુરુકુલ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં આધુનિક વિષયોનો સમાવેશ કરવાનો ઉદ્દેશ વિદ્યાર્થીઓને બદલાતી દુનિયા અનુસાર તૈયાર કરવાનો પણ છે. પતંજલિ ગુરુકુલમની વેબસાઇટ પર જણાવવામાં આવ્યું છે કે સંસ્કૃત અને વૈદિક ગ્રંથો સાથે અંગ્રેજી, વિજ્ઞાન અને અન્ય વિષયોને પણ મહત્વ આપવામાં આવે છે. સંસ્થાની દૃષ્ટિ અનુસાર પરંપરાગત જ્ઞાન અને આધુનિક જ્ઞાન વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરીને વિદ્યાર્થીઓને વ્યાપક શિક્ષણ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
પતંજલિ ગુરુકુલમના સત્તાવાર પ્રોસ્પેક્ટસ મુજબ સંસ્થાની વિવિધ શાખાઓમાં પ્રી-નર્સરીથી લઈને અલગ-અલગ ધોરણો સુધી શિક્ષણ ઉપલબ્ધ છે. હરિદ્વારમાં વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્યાર્થીનીઓ માટે અલગ પરિસરો તથા દેવપ્રયાગમાં વિદ્યાર્થીનીઓ માટે શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા સંચાલિત છે. સંસ્થા અનુસાર યુનિવર્સિટી સ્તરે વ્યાકરણ અને દર્શન જેવા વિષયોનો અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ભોજન અને આવાસ સહિત નિઃશુલ્ક શિક્ષણની વ્યવસ્થા પણ ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે અન્ય વિષયો માટે ન્યૂનતમ સહયોગ રકમ પર શિક્ષણની વ્યવસ્થાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
શિક્ષણના આ મોડેલમાં આયુર્વેદ સાથે યોગ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાને પણ મહત્વ આપવામાં આવી શકે છે. હરિદ્વાર પહેલેથી જ યોગ અને આયુર્વેદની પ્રવૃત્તિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે. રાજ્ય સરકાર પણ ઋષિકુલ અને અન્ય સંસ્થાઓને આયુર્વેદ, યોગ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના વિશિષ્ટ કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવા પર ભાર આપી રહી છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં મુખ્યમંત્રીએ ઋષિકુલને આયુર્વેદ, યોગ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના વિશિષ્ટ કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાની વાત કરી હતી.
આ સમગ્ર પહેલને ઉત્તરાખંડમાં પરંપરાગત જ્ઞાન આધારિત શિક્ષણના વિસ્તરણના સંદર્ભમાં પણ જોવામાં આવી શકે છે. રાજ્યમાં યોગ, આયુર્વેદ, સંસ્કૃત અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓ પહેલેથી જ હાજર છે. ગુરુકુલ શિક્ષણને આધુનિક અભ્યાસક્રમ અને સુવિધાઓ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ વિદ્યાર્થીઓ માટે એક અલગ શૈક્ષણિક વિકલ્પ ઉપલબ્ધ કરાવી શકે છે.
પતંજલિની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં વૈદિક અભ્યાસ સાથે આધુનિક વિજ્ઞાનનો સમાવેશ કરવાનો મોડેલ પહેલેથી વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. સત્તાવાર વર્ણન મુજબ વિદ્યાર્થીઓને સંસ્કૃત અને વૈદિક શાસ્ત્રો સાથે અંગ્રેજી તથા વિજ્ઞાનનું શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. સંસ્થાનું કહેવું છે કે આ મિશ્રિત શિક્ષણ વ્યવસ્થાનો ઉદ્દેશ એવા વિદ્યાર્થીઓ તૈયાર કરવાનો છે, જે પરંપરાગત મૂલ્યોને સમજવાની સાથે આધુનિક સમાજની જરૂરિયાતો અનુસાર પણ કાર્ય કરી શકે.
હરિદ્વારમાં બુધવારે યોજાયેલા ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમ બાદ આયુર્વેદ અને ગુરુકુલ શિક્ષણ સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્રમાં નવી પ્રવૃત્તિઓની શક્યતા સામે આવી છે. આવનારા સમયમાં આવા સંસ્થાનો દ્વારા આયુર્વેદ, યોગ, સંસ્કૃત અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સાથે જોડાયેલા વિષયોમાં વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપવાની દિશામાં કામ થઈ શકે છે. સાથે જ આધુનિક વિષયોનો અભ્યાસ ચાલુ રહેતાં વિદ્યાર્થીઓને પરંપરાગત અને સમકાલીન બંને ક્ષેત્રોની માહિતી મેળવવાની તક મળશે.
ઉત્તરાખંડમાં શિક્ષણને સ્થાનિક સંસ્કૃતિ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ નવો નથી, પરંતુ આયુર્વેદને કેન્દ્રમાં રાખીને ગુરુકુલ મોડેલને આગળ વધારવું આ દિશામાં એક પહેલ છે. મુખ્યમંત્રી ધામીની હાજરીમાં પતંજલિ આયુર્વેદ ગુરુકુલનું ઉદ્ઘાટન આ વ્યાપક પ્રયાસનો એક ભાગ છે. કાર્યક્રમમાં આયુર્વેદ, યોગ અને ભારતીય પરંપરાગત જ્ઞાનને શિક્ષણ વ્યવસ્થા સાથે જોડવાના મુદ્દાને ફરીથી સામે લાવવામાં આવ્યો.
હરિદ્વારમાં પતંજલિ આયુર્વેદ ગુરુકુલનું ઉદ્ઘાટન ઉત્તરાખંડમાં શિક્ષણ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના ક્ષેત્રમાં એક નવી પહેલ તરીકે સામે આવ્યું છે. ગુરુકુલ પદ્ધતિમાં વૈદિક અને પરંપરાગત જ્ઞાન સાથે આધુનિક વિષયોનો સમાવેશ કરીને વિદ્યાર્થીઓને વ્યાપક શૈક્ષણિક વાતાવરણ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. પતંજલિની વર્તમાન ગુરુકુલ વ્યવસ્થામાં સંસ્કૃત, વૈદિક શિક્ષણ, અંગ્રેજી અને વિજ્ઞાન જેવા વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. હવે આયુર્વેદ કેન્દ્રિત પહેલ સાથે તેને આગળ વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
