ભારતમાં WhatsApp, Telegram અને અન્ય મેસેજિંગ એપ્સ માટે સિમ બાઇન્ડિંગ સંબંધિત નવા નિયમો લાગુ કરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) એ આ સેવાઓને સક્રિય સિમ કાર્ડ સાથે જોડવાના નિર્દેશ આપ્યા છે. કંપનીઓને નિયમોનું પાલન કરવા માટે 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો છે. વેબ વર્ઝન માટે દર છ કલાકે ફરજિયાત લૉગઆઉટ કરવાની શરત પણ પાછી ખેંચીને જોખમ આધારિત વ્યવસ્થા અપનાવવામાં આવી છે.
સિમ બાઇન્ડિંગનો અર્થ એ છે કે મેસેજિંગ સેવાનું એકાઉન્ટ એ જ સક્રિય સિમ કાર્ડ સાથે જોડાયેલું રહે, જે મોબાઇલ નંબરના આધારે વપરાશકર્તાની ઓળખ કરવામાં આવી હોય. ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગના નિર્દેશો અનુસાર, એપ ડિવાઇસમાં હાજર સિમ સાથે સતત જોડાયેલી રહેવી જરૂરી છે. સિમ ઉપલબ્ધ ન હોય તો સેવાનો ઉપયોગ અટકાવી શકાય છે.
આ ફેરફાર એવી પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં એકાઉન્ટની ચકાસણી નોંધાયેલા મોબાઇલ નંબરથી થાય છે, પરંતુ ત્યારબાદ સિમ કાઢી નાખવામાં આવે અથવા બીજા ફોનમાં મૂકવામાં આવે તો પણ એપ કામ કરતી રહે છે.
સરકારનું કહેવું છે કે સાયબર ગુનેગારો આ ખામીનો ઉપયોગ ભારતીય મોબાઇલ નંબરો દ્વારા છેતરપિંડી કરવા માટે કરી શકે છે. તેમાં રોકાણના નામે છેતરપિંડી, સરકારી અધિકારી બનીને સંપર્ક કરવો અને ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવા ગુનાઓનો સમાવેશ થાય છે. સિમને ડિવાઇસ અને એપ સાથે સતત જોડવાનો હેતુ મોબાઇલ નંબરના ઉપયોગ અને સક્રિય કનેક્શન વચ્ચેનો સંબંધ જાળવી રાખવાનો છે. જોકે, આ વ્યવસ્થા તમામ પ્રકારની ઑનલાઇન છેતરપિંડીને સંપૂર્ણપણે અટકાવવાની ખાતરી આપતી નથી.
ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગે નવેમ્બર 2025માં જારી કરેલા નિર્દેશોમાં WhatsApp અને Telegram ઉપરાંત Signal, Snapchat, Arattai, ShareChat, Josh અને JioChat જેવી એપ્સનો પણ સમાવેશ કર્યો હતો. તેથી આ નિયમો માત્ર બે મેસેજિંગ સેવાઓ પૂરતા મર્યાદિત નથી. આ પ્લેટફોર્મ્સે ભારતીય મોબાઇલ નંબરોના ઉપયોગ અને સેવાઓ પૂરી પાડવાની પદ્ધતિને અનુરૂપ નિર્દેશોનું પાલન કરવું પડશે.
શરૂઆતના નિર્દેશોમાં એપ્સના વેબ વર્ઝનને વધુમાં વધુ છ કલાકમાં લૉગઆઉટ કરવાની અને ફરીથી લિંક કરવાની વ્યવસ્થા સામેલ હતી. જોકે, એપ્રિલ 2026માં સામે આવેલી માહિતી અનુસાર, સરકારે છ કલાકે ફરજિયાત લૉગઆઉટ કરવાની નિશ્ચિત શરત પાછી ખેંચી લઈને જોખમ આધારિત વ્યવસ્થા અપનાવી હતી.
હવે છેતરપિંડીની શંકાસ્પદ સ્થિતિમાં વેબ અથવા ડેસ્કટૉપ સેશન બંધ કરી શકાય છે. લૉગઆઉટ માટે છ કલાકની નિશ્ચિત સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ માટે દર છ કલાકે આપમેળે લૉગઆઉટ થવું ફરજિયાત નથી. જોકે, સુરક્ષાનાં કારણોસર પ્લેટફોર્મ ફરીથી ચકાસણી કરવાની અથવા ડિવાઇસને ફરીથી લિંક કરવાની માગ કરી શકે છે.
જો કોઈ વપરાશકર્તા અસરગ્રસ્ત એપ એવા ફોન પર ચલાવે છે જેમાં નોંધાયેલા મોબાઇલ નંબરનું સિમ કાર્ડ હાજર નથી, તો ભવિષ્યમાં ડિવાઇસના ઉપયોગની વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડી શકે છે. સિમ અને એપનો ઉપયોગ અલગ-અલગ ફોન પર કરતા વપરાશકર્તાઓએ સંબંધિત એપની સૂચનાઓ તપાસવી જોઈએ.
ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગે કંપનીઓને નિયમોનું પાલન કરવા માટે 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધીનો સમય આપ્યો છે. તેથી 1 જાન્યુઆરી 2027થી દરેક વપરાશકર્તાની એપ અચાનક બંધ થઈ જશે એવો દાવો ભ્રામક છે. આ સમયમર્યાદા કંપનીઓના નિયમપાલન માટે છે. વપરાશકર્તાઓ પર થનારી વાસ્તવિક અસર પ્લેટફોર્મ્સ નિયમોનો અમલ કેવી રીતે કરે છે અને ફોનમાં સંબંધિત સક્રિય સિમ કાર્ડ હાજર છે કે નહીં તેના પર નિર્ભર રહેશે. કોઈ ચોક્કસ ફોન મૉડલ પર સામાન્ય પ્રતિબંધ મૂકવાની જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.
વપરાશકર્તાઓએ નોંધાયેલો મોબાઇલ નંબર સક્રિય રાખવો અને એપની સત્તાવાર સૂચનાઓ તપાસવી જોઈએ. સિમ કાર્ડ ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે સેવા કામ ન કરતી હોય, તો સંબંધિત સિમ કાર્ડ ફોનમાં મૂકીને એપની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ. અજાણી લિંક પર ઓળખની ચકાસણી કરવી નહીં અને કોઈની સાથે OTP શેર કરવો નહીં.
સિમ બાઇન્ડિંગનો હેતુ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવાનો છે, પરંતુ ઑનલાઇન છેતરપિંડીથી બચવા માટે સાવચેતી જરૂરી છે. આ નિયમો કોઈ ચોક્કસ ફોન બ્રાન્ડ અથવા ઑપરેટિંગ સિસ્ટમ પર પ્રતિબંધ મૂકતા નથી. મોબાઇલ નંબર બંધ થઈ ગયો હોય અથવા સિમ બદલવામાં આવ્યું હોય, તો વપરાશકર્તાઓએ મોબાઇલ ઑપરેટર પાસેથી સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ. લાગુ પડતી પ્રક્રિયા જાણવા માટે એપના સત્તાવાર અપડેટ્સ તપાસવા જોઈએ.
