जनगणना २०२७ च्या तयारीदरम्यान कर्मचाऱ्यांना देण्यात आलेल्या प्रशिक्षण पुस्तिकेत ऐतिहासिक तथ्यांशी संबंधित चुका आढळल्या आहेत. अहवालानुसार, या पुस्तिकेत भारताच्या स्वातंत्र्याचे वर्ष १९४७ ऐवजी १९४२ नोंदवण्यात आले आहे. तसेच भारत-पाकिस्तान युद्ध आणि बांगलादेशच्या स्वातंत्र्याच्या वर्षांच्या नोंदींमध्येही चुका आढळल्या आहेत. सरकारी स्तरावर प्रकाशित करण्यात आलेल्या प्रशिक्षण साहित्यामधील या त्रुटींमुळे दस्तऐवजाच्या पडताळणी आणि संपादन प्रक्रियेवर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत.
जनगणनेसाठी तयार करण्यात आलेल्या सूचना पुस्तिकेत भारताच्या इतिहासातील तीन प्रमुख घटनांच्या वर्षांमध्ये विसंगती आढळली आहे. पुस्तिकेत भारताच्या स्वातंत्र्याचे वर्ष १९४२ नमूद करण्यात आले आहे. प्रत्यक्षात, भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाले.
पुस्तिकेत भारत-पाकिस्तान युद्धाचे वर्ष १९६४ नोंदवण्यात आले आहे. प्रत्यक्षात, दोन्ही देशांमध्ये १९६५ मध्ये युद्ध झाले होते. त्याचप्रमाणे, बांगलादेशच्या मुक्तीचे वर्ष १९७२ नमूद करण्यात आले आहे, तर बांगलादेशने १९७१ मध्ये पाकिस्तानपासून स्वातंत्र्य मिळवले होते.
जनगणना कर्मचाऱ्यांना कामाची प्रक्रिया समजावून सांगण्यासाठी तयार करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये या चुका आढळल्या आहेत.
जनगणनेची प्रक्रिया समजावून सांगण्यासाठी २२ ऑक्टोबर २०२६ पासून प्रशिक्षण सुरू करण्यात आले आहे. या प्रशिक्षणात अधिकारी, कर्मचारी आणि शिक्षक सहभागी होत आहेत. त्यांना लोकसंख्या गणनेशी संबंधित नियम आणि कामकाजाच्या पद्धतींची माहिती दिली जात आहे.
या उद्देशाने प्रकाशित करण्यात आलेल्या सूचना पुस्तिकेत १७१ पृष्ठांमध्ये प्रशिक्षणाशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे. त्यामध्ये जनगणनेदरम्यान अवलंबायची प्रक्रिया आणि कर्मचाऱ्यांसाठी आवश्यक मार्गदर्शक सूचना समाविष्ट आहेत.
अहवालानुसार, प्रशिक्षण साहित्य वाचताना ऐतिहासिक घटनांच्या वर्षांमधील विसंगती लक्षात आल्यानंतर अनेक कर्मचारी आश्चर्यचकित झाले. अधिकृत वापरासाठी तयार करण्यात आलेल्या दस्तऐवजात अशा चुका कशा राहिल्या, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.
ही सूचना पुस्तिका भारत सरकारच्या केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असलेल्या भारताचे महारजिस्ट्रार आणि जनगणना आयुक्त कार्यालय, नवी दिल्ली यांच्या वतीने प्रकाशित करण्यात आली आहे.
पुस्तिकेच्या तिसऱ्या पृष्ठावर भारताचे महारजिस्ट्रार आणि जनगणना आयुक्त मृत्युंजय कुमार नारायण यांचा संदेश देण्यात आला आहे. त्यामध्ये जनगणनेचा उद्देश आणि त्यासंबंधीच्या कामांची माहिती समाविष्ट आहे. या संदेशावर १७ सप्टेंबर २०२६ ही तारीख नमूद करण्यात आली आहे.
दस्तऐवजात कॉपीराइटसंबंधी सूचनाही देण्यात आल्या आहेत. त्यानुसार, कार्यालयाची पूर्वपरवानगी घेतल्याशिवाय पुस्तिकेतील कोणत्याही भागाची प्रत तयार करणे, तो संग्रहित करणे किंवा कोणत्याही माध्यमातून पुढे पाठवणे प्रतिबंधित आहे.
पुस्तिकेत जनगणनेचे महत्त्व स्पष्ट करणारे संदेशही देण्यात आले आहेत. पुस्तिकेच्या मागील भागात ‘जनगणनेतून जनकल्याण’ हा नारा नमूद करण्यात आला आहे. प्रत्येक पृष्ठाच्या खालच्या भागात ‘आमची जनगणना, आमचा विकास’ हा संदेशही दिसतो.
या संदेशांद्वारे जनगणनेचा संबंध देशाच्या विकास योजनांशी जोडण्यात आला आहे. जनगणनेतून मिळणारी आकडेवारी लोकसंख्येची स्थिती समजून घेण्यासाठी आणि सरकारी योजनांच्या गरजा निश्चित करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.
सरकारी माहितीनुसार, जनगणना २०२७ ही भारताची १६ वी आणि स्वातंत्र्यानंतरची आठवी जनगणना असेल. ही प्रक्रिया जनगणना अधिनियम, १९४८ अंतर्गत राबवली जाते.
जनगणनेसारख्या मोठ्या सरकारी मोहिमेत कर्मचाऱ्यांना अचूक आणि स्पष्ट माहिती मिळणे आवश्यक आहे. प्रशिक्षण पुस्तिकेत ऐतिहासिक घटनांची वर्षे चुकीची नोंदवण्यात आल्यामुळे साहित्य तयार करण्याच्या आणि अंतिम पडताळणी करण्याच्या प्रक्रियेवर प्रश्न उपस्थित होत आहेत.
मात्र, या चुकांचा जनगणनेच्या आकडेवारीवर किंवा सर्वेक्षण प्रक्रियेवर थेट परिणाम झाल्याची पुष्टी झालेली नाही. संबंधित कार्यालयाने पुस्तिकेतील चुका दुरुस्त करण्यासाठी कोणतेही निर्देश जारी केले आहेत की नाही, हेही उपलब्ध अहवालातून स्पष्ट झालेले नाही.
