इराणचे माजी सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनेई यांच्या राजकीय सन्मानासह होणाऱ्या अंत्यसंस्काराच्या तयारीला वेग आला आहे. इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेजेशकियन यांनी भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना या राजकीय अंत्यसंस्कार सोहळ्यास उपस्थित राहण्यासाठी औपचारिक निमंत्रण पाठवले आहे. हा सोहळा ४ जुलैपासून सुरू होणार असून ९ जुलै रोजी मशहद येथील इमाम रजा दर्गा संकुलात खामेनेई यांना दफन करण्यात येणार आहे.
इराणी अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, अंत्यसंस्कार कार्यक्रमासाठी देशभरातून मोठ्या संख्येने नागरिक उपस्थित राहण्याची अपेक्षा आहे. तेहरान, कुम आणि मशहद येथे होणाऱ्या विविध कार्यक्रमांमध्ये सुमारे २ कोटी लोक सहभागी होऊ शकतात, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. हा अंदाज खरा ठरल्यास हा जगातील सर्वात मोठ्या सार्वजनिक शोकसभांपैकी एक ठरेल.
अयातुल्ला अली खामेनेई यांचा मृत्यू २८ फेब्रुवारी रोजी अमेरिका आणि इस्रायलच्या संयुक्त लष्करी हल्ल्यांदरम्यान झाला होता. त्यानंतर ४ मार्च रोजी अंत्यसंस्कार प्रस्तावित होते. मात्र, प्रादेशिक लष्करी तणाव आणि सुरक्षा आव्हानांमुळे हा कार्यक्रम पुढे ढकलण्यात आला.
इराणी अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, त्या वेळी देश युद्धसदृश परिस्थितीचा सामना करत होता आणि मोठ्या प्रमाणावर सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजित करणे शक्य नव्हते. सुरक्षा परिस्थितीत सुधारणा झाल्यानंतर आता नव्या तारखांची घोषणा करण्यात आली आहे.
अंत्ययात्रेला ४ जुलै रोजी तेहरानमधील ग्रँड मोसल्ला संकुलातून सुरुवात होईल. तेथे खामेनेई यांचे पार्थिव अंतिम दर्शनासाठी ठेवण्यात येईल. त्यानंतर पार्थिव धार्मिक शहर कुम येथे नेण्यात येईल, जिथे विशेष धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातील.
अंतिम टप्प्यात पार्थिव मशहद येथे नेण्यात येईल. ९ जुलै रोजी इमाम रजा दर्गा संकुलात संपूर्ण राजकीय सन्मानासह अंत्यसंस्कार करण्यात येतील. या कार्यक्रमाला इराणचे वरिष्ठ राजकीय, धार्मिक आणि लष्करी नेते उपस्थित राहतील.
इराणकडून पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना निमंत्रण पाठविल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या विषयाची चर्चा सुरू झाली आहे. मात्र, भारत सरकारने अद्याप पंतप्रधान स्वतः उपस्थित राहणार की भारताकडून अन्य प्रतिनिधीमंडळ पाठवले जाणार, याबाबत कोणतीही अधिकृत माहिती दिलेली नाही.
परराष्ट्र धोरण तज्ज्ञांच्या मते, भारतासाठी हा निर्णय राजनैतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा ठरू शकतो. भारताचे इराण, अमेरिका आणि इस्रायल या तिन्ही देशांशी धोरणात्मक संबंध असल्याने या कार्यक्रमातील सहभागाबाबत नवी दिल्लीकडून सावध भूमिका घेतली जाऊ शकते.
यापूर्वी मे २०२४ मध्ये इराणचे तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष इब्राहिम रायसी यांचा हेलिकॉप्टर अपघातात मृत्यू झाल्यानंतर भारताने उच्चस्तरीय प्रतिनिधीमंडळ तेहरानला पाठवले होते. त्या वेळी भारताने एक दिवसाचा राष्ट्रीय शोक जाहीर केला होता आणि तत्कालीन उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले होते.
खामेनेई यांना मशहद येथे दफन करण्याचा निर्णय धार्मिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा मानला जात आहे. मशहद हे इराणमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर असून शिया मुस्लिमांच्या सर्वात पवित्र धार्मिक केंद्रांपैकी एक आहे.
येथील इमाम रजा दर्गा हा जगातील सर्वात मोठ्या इस्लामी धार्मिक स्थळांपैकी एक मानला जातो. इमाम रजा हे शिया परंपरेतील आठवे इमाम मानले जातात आणि त्यांच्या दर्ग्यावर दरवर्षी कोट्यवधी भाविक भेट देतात.
तज्ज्ञांच्या मते, या पवित्र स्थळाच्या परिसरात खामेनेई यांना दफन केल्याने त्यांचे नाव शिया इस्लाममधील प्रमुख धार्मिक आणि राजकीय नेत्यांच्या परंपरेशी अधिक दृढपणे जोडले जाईल. हा निर्णय इराणची धार्मिक ओळख आणि राजकीय वारसा या दोन्ही दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जात आहे.
अंत्यसंस्कार कार्यक्रमाचे आयोजन आणि सुरक्षा व्यवस्थेची संपूर्ण जबाबदारी इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) यांच्याकडे सोपविण्यात आली आहे. अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, या मोठ्या कार्यक्रमासाठी व्यापक सुरक्षा व्यवस्था करण्यात येत आहे.
तेहरान महानगरपालिकेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे उपप्रमुख मोहम्मद अली तवक्कोलीजादेह यांनी सांगितले की, खामेनेई यांच्या स्मरणार्थ अनेक दिवस सार्वजनिक श्रद्धांजली कार्यक्रम आयोजित केले जातील. देशभरात शोकसभा, धार्मिक कार्यक्रम आणि विशेष प्रार्थनांचे आयोजनही करण्यात येईल.
सुरक्षा यंत्रणांच्या मते, लाखो लोकांच्या उपस्थितीमुळे वाहतूक, गर्दी नियंत्रण आणि सुरक्षा व्यवस्था ही मोठी आव्हाने ठरू शकतात. त्यामुळे विशेष व्यवस्थापन योजना तयार करण्यात आल्या आहेत.
इस्लामी परंपरेनुसार मृत्यूनंतर एक-दोन दिवसांत दफनविधी केला जातो. त्या पार्श्वभूमीवर खामेनेई यांच्या अंत्यसंस्काराला अनेक महिन्यांचा विलंब होणे असामान्य मानले जात आहे.
मात्र, इराणी अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, युद्धस्थिती, सुरक्षा परिस्थिती आणि मोठ्या प्रमाणावरील जनसहभागाची तयारी यामुळे हा निर्णय घेण्यात आला. देशभरातील नागरिक आणि जगभरातून येणाऱ्या प्रतिनिधींना अंतिम श्रद्धांजली अर्पण करण्याची संधी मिळावी, अशी सरकारची भूमिका होती.
इराणच्या इस्लामिक प्रजासत्ताकाचे संस्थापक अयातुल्ला रुहोल्लाह खोमैनी यांच्या १९८९ मधील अंत्यसंस्काराला आजही जगातील सर्वात मोठ्या अंत्ययात्रांपैकी एक मानले जाते. त्यावेळी सुमारे १ कोटी लोक सहभागी झाल्याची नोंद आहे.
मोठ्या गर्दीमुळे अनेक ठिकाणी चेंगराचेंगरीसदृश परिस्थिती निर्माण झाली होती. माध्यमांच्या वृत्तानुसार, त्या काळात किमान आठ जणांचा मृत्यू झाला होता आणि हजारो लोक जखमी झाले होते. हा कार्यक्रम आधुनिक इतिहासातील सर्वात मोठ्या सार्वजनिक शोकसमारंभांपैकी एक म्हणून नोंदवला गेला आहे.
आता इराणी अधिकाऱ्यांना खामेनेई यांच्या अंत्यसंस्कारात यापेक्षाही अधिक लोक सहभागी होण्याची अपेक्षा आहे. अंदाजे २ कोटी लोकांच्या उपस्थितीची शक्यता लक्षात घेऊन प्रशासन व्यापक सुरक्षा आणि गर्दी व्यवस्थापनाची तयारी करत आहे.
अमेरिका आणि इस्रायलच्या हल्ल्यांमध्ये खामेनेई यांच्या मृत्यूनंतर पश्चिम आशियातील राजकीय परिस्थितीत बदल झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. इराणच्या सर्वोच्च नेतृत्वातील या बदलामुळे प्रादेशिक शक्ती संतुलन, सुरक्षा धोरणे आणि राजनैतिक समीकरणांवर परिणाम झाल्याचे म्हटले जात आहे.
विश्लेषकांच्या मते, खामेनेई यांचा अंत्यसंस्कार हा केवळ धार्मिक किंवा राष्ट्रीय कार्यक्रम नसून इराणची राजकीय दिशा, शिया जगतातील प्रभाव आणि प्रादेशिक उपस्थिती यांच्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रसंग ठरू शकतो. त्यामुळे जुलैमध्ये होणाऱ्या या कार्यक्रमाकडे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लक्ष लागले आहे.
