सावन सुरू होताच भागलपूर आणि सुलतानगंजहून बाबाधामकडे जाणाऱ्या कांवरियांची संख्या वाढते. मात्र, यंदाच्या श्रावणी मेळ्यात भागलपूरमधून जाणाऱ्या कांवरियांच्या संख्येत 47.8 टक्क्यांची घट नोंदवण्यात आली आहे. विक्रमशिला सेतूशी संबंधित वाहतूक आणि दळणवळणाच्या समस्येला यामागील प्रमुख कारणांपैकी एक मानले जात आहे.
श्रावणी मेळ्यादरम्यान सुलतानगंजहून गंगाजल घेऊन मोठ्या संख्येने श्रद्धाळू देवघरमधील बाबा बैद्यनाथ धामकडे पायी प्रवास करतात. या यात्रेत भागलपूर परिसर महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. बिहारसह झारखंड, पश्चिम बंगाल आणि इतर राज्यांमधून येणारे श्रद्धाळूही या मार्गाचा वापर करतात. त्यामुळे विक्रमशिला सेतूची स्थिती कांवरिया मार्गावर थेट परिणाम करते.
विक्रमशिला सेतू भागलपूरला उत्तर बिहारमधील अनेक भागांशी जोडणारा महत्त्वाचा पूल आहे. सेतूवर आधीपासूनच वाहतुकीचा दबाव असतो. श्रावणी मेळ्यादरम्यान हजारो श्रद्धाळू आणि वाहने या परिसरातून जात असल्याने वाहतूक व्यवस्थेवर अतिरिक्त दबाव निर्माण होतो. सेतूची स्थिती आणि त्याच्याशी संबंधित व्यवस्थांबाबत कांवरियांनाही अडचणींचा सामना करावा लागत असल्याचे समोर येत आहे.
यंदा कांवरियांच्या संख्येत जवळपास निम्मी घट झाल्याने स्थानिक प्रशासन आणि मेळा व्यवस्थेशी संबंधित व्यक्तींसाठीही हा चिंतेचा विषय आहे. 47.8 टक्क्यांची घट सामान्य चढ-उतारापेक्षा जास्त आहे. सेतूच्या समस्येसोबतच प्रवास मार्गाची स्थिती, वाहतूक व्यवस्था आणि श्रद्धाळूंनी पर्यायी मार्गांचा अवलंब केल्यासारख्या कारणांचाही विचार केला जात आहे.
सुलतानगंजहून कांवरिया गंगाजल घेऊन बाबा बैद्यनाथांच्या दर्शनासाठी निघतात. ही धार्मिक यात्रा अनेक किलोमीटर लांब असून श्रद्धाळू मार्गातील वेगवेगळ्या टप्प्यांवर थांबतात. भागलपूर मार्गाने जाणाऱ्या कांवरियांसाठी सुरक्षित आणि सुरळीत दळणवळण आवश्यक आहे. विक्रमशिला सेतूवर कोणतीही अडचण निर्माण झाल्यास संपूर्ण प्रवासावर परिणाम होऊ शकतो.
सेतूवरील वाहनांची वाहतूक आणि कांवरियांसाठी स्वतंत्र व्यवस्था राखणे प्रशासनासाठी आव्हान असते. श्रावणी मेळ्यात वाहतूक सुरळीत ठेवण्यासाठी आणि कांवरियांना अडचण होऊ नये यासाठी मोठ्या संख्येने पोलीस कर्मचारी आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची नियुक्ती केली जाते. त्यानंतरही सेतूशी संबंधित समस्या यंदा श्रद्धाळूंच्या संख्येवर परिणाम करत असल्याचे दिसत आहे.
कांवरिया यात्रा केवळ धार्मिक आयोजन नसून भागलपूर आणि सुलतानगंजच्या स्थानिक अर्थव्यवस्थेसाठीही महत्त्वाची आहे. मेळ्यादरम्यान मार्गावरील हॉटेल, भोजनालये, फळे-भाज्या, पूजासाहित्य, वैद्यकीय स्टॉल, वाहतूक आणि इतर लघुउद्योगांना मोठ्या संख्येने श्रद्धाळूंमुळे रोजगार मिळतो. कांवरियांची संख्या कमी झाल्यास या व्यवसायांवरही परिणाम होऊ शकतो.
सुलतानगंजमध्ये श्रावणी मेळ्यादरम्यान गंगाघाटांवर विशेष व्यवस्था केली जाते. श्रद्धाळू गंगेत स्नान केल्यानंतर जल भरतात आणि कांवर घेऊन बाबाधामकडे रवाना होतात. या संपूर्ण प्रवासात भागलपूरच्या आसपासच्या मार्गांची भूमिका महत्त्वाची असते. त्यामुळे विक्रमशिला सेतूशी संबंधित समस्या केवळ वाहतुकीचा मुद्दा न राहता मेळा व्यवस्थेशी संबंधित विषय मानला जात आहे.
कांवरियांच्या संख्येतील घटण्यामागे हवामान आणि इतर परिस्थितींचीही भूमिका असू शकते. सावनमधील पाऊस, उष्णता आणि मार्गाची स्थिती श्रद्धाळूंच्या प्रवासाच्या नियोजनावर परिणाम करू शकते. याशिवाय वेगवेगळ्या भागांतून येणारे श्रद्धाळू आपल्या सोयीनुसार इतर मार्गांचाही वापर करू शकतात. त्यामुळे 47.8 टक्क्यांच्या घटीमागे केवळ एकच कारण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, विक्रमशिला सेतूशी संबंधित अडचणी प्रमुख कारणांमध्ये समाविष्ट केल्या जात आहेत.
मेळ्यात येणाऱ्या श्रद्धाळूंच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने प्रशासनासमोरील प्रमुख प्राधान्य वाहतूक सुरळीत ठेवणे आहे. पूल आणि त्याच्या आसपास वाहतूक कोंडी निर्माण झाल्यास कांवरियांना दीर्घकाळ थांबावे लागू शकते. पायी चालणाऱ्या श्रद्धाळूंसाठी अशी परिस्थिती अडचणीची ठरू शकते.
विक्रमशिला सेतूची समस्या दीर्घकाळापासून भागलपूरच्या वाहतुकीशी संबंधित महत्त्वाचा मुद्दा आहे. दररोज मोठ्या संख्येने वाहने या सेतूवरून जातात. श्रावणी मेळ्यादरम्यान वाहनांची संख्या आणखी वाढते. त्यामुळे सेतूवरील वाहतूक व्यवस्थापनासोबत कांवरियांची सुरक्षित वाहतूक करणे प्रशासनासाठी आव्हान ठरते.
कांवरियांच्या संख्येत झालेल्या घटीमुळे मेळा प्रशासनाला आपल्या व्यवस्थांचाही पुनर्विचार करावा लागू शकतो. श्रद्धाळूंच्या संख्येनुसार भोजन, पिण्याचे पाणी, वैद्यकीय सेवा, सुरक्षा आणि विश्रांतीस्थळांची व्यवस्था केली जाते. गर्दीत मोठी घट कायम राहिल्यास या व्यवस्थांच्या वापरावरही परिणाम होईल.
दुसरीकडे श्रद्धाळूंचा प्रवास सुरक्षित आणि सुरळीत करणे आवश्यक आहे. कांवरिया अनेक दिवस पायी प्रवास करतात. मार्गात त्यांना पुरेशा वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी आणि विश्रांतीची आवश्यकता असते. एखाद्या मोठ्या पुलावर किंवा रस्त्यावर वाहतूक कोंडी आणि अव्यवस्था निर्माण झाल्यास त्यांचा संपूर्ण प्रवास अडचणीत येऊ शकतो.
भागलपूरमधील व्यापाऱ्यांसाठीही कांवरियांच्या संख्येतील घट चिंतेचा विषय आहे. सावन महिन्यात अनेक दुकानदार विशेषतः कांवरियांना लक्षात घेऊन साहित्य मागवतात. पूजासाहित्य, कांवर, गंगाजलाची पात्रे, कपडे, खाद्यपदार्थ आणि इतर आवश्यक वस्तूंची विक्री वाढते. श्रद्धाळूंची संख्या कमी झाल्यास या व्यापाऱ्यांच्या विक्रीवर परिणाम होऊ शकतो.
श्रावणी मेळा बिहारमधील प्रमुख धार्मिक यात्रांपैकी एक असून भागलपूर-सुलतानगंज हा त्याचा महत्त्वाचा भाग आहे. त्यामुळे मेळा मार्गावरील पायाभूत सुविधा मजबूत करणे आवश्यक आहे. विक्रमशिला सेतूच्या समस्येमुळे यंदा मोठ्या धार्मिक यात्रेदरम्यान प्रमुख पूल आणि मार्गांची क्षमता तसेच पर्यायी व्यवस्था किती सक्षम आहे, हा मुद्दा पुन्हा समोर आला आहे.
आगामी दिवसांत कांवरियांची संख्या वाढू शकते. सावनमधील वेगवेगळे सोमवार आणि विशेष तिथींना श्रद्धाळूंच्या गर्दीत अचानक वाढ होते. त्यामुळे गर्दी वाढल्यास सेतू आणि आसपासच्या भागावरील दबाव कमी करण्यासाठी प्रशासनाला आधीपासून वाहतूक आराखडा आणि पर्यायी मार्ग तयार ठेवावे लागतील.
कांवरिया मार्गावरील प्रशासनाची जबाबदारी केवळ वाहतूक व्यवस्थेपुरती मर्यादित नाही. श्रद्धाळूंसाठी सुरक्षित पायी मार्ग, प्रकाश व्यवस्था, वैद्यकीय शिबिरे, पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे आणि विश्रांतीस्थळे यांसारख्या सुविधाही आवश्यक आहेत.
भागलपूरमध्ये यंदाच्या श्रावणी मेळ्यात कांवरियांच्या संख्येत 47.8 टक्क्यांची घट नोंदवण्यात आली आहे. विक्रमशिला सेतूची समस्या यामागील प्रमुख कारणांमध्ये मानली जात असली तरी हवामान, प्रवास मार्ग आणि श्रद्धाळूंच्या बदलत्या प्राधान्यांसारख्या इतर कारणांचीही भूमिका असू शकते. आगामी दिवसांत गर्दी वाढण्याची शक्यता लक्षात घेता विक्रमशिला सेतू आणि आसपासच्या मार्गांवरील वाहतूक सुरळीत ठेवणे प्रशासनासमोरील प्रमुख आव्हान राहणार आहे.
