अमेरिकेतील Marathon Fusion या कंपनीने आधुनिक अणुतंत्रज्ञानाच्या मदतीने पाऱ्यापासून स्थिर सोने तयार केल्याचा दावा केला आहे. सॅन फ्रान्सिस्कोस्थित या कंपनीने 21 ऑक्टोबर 2026 रोजी दिलेल्या माहितीनुसार, सप्टेंबरमध्ये करण्यात आलेल्या प्रयोगात सोने तयार झाले. कंपनीच्या म्हणण्यानुसार, या प्रयोगातील उत्पादनाचा दर युरोपियन अणुसंशोधन संस्था CERN च्या नोंदवलेल्या दरापेक्षा दहापट अधिक होता. मात्र, प्रत्यक्षात किती सोने तयार झाले आणि त्यासाठी किती खर्च आला, याची संपूर्ण माहिती अद्याप सार्वजनिक करण्यात आलेली नाही.
Marathon Fusion ने सोशल मीडियावर आपल्या प्रयोगाची माहिती दिली. कंपनीने दावा केला की, तिच्या तंत्रज्ञानाने CERN ने 2025 मध्ये नोंदवलेल्या उत्पादन दरापेक्षा दहापट अधिक दर गाठला आहे.
कंपनीने काही वैज्ञानिक मोजमापही प्रसिद्ध केले आहेत. या मोजमापांमध्ये पाऱ्याच्या विशिष्ट समस्थानिकापासून सोने तयार झाल्याचे संकेत मिळाल्याचे सांगण्यात आले आहे. तथापि, उपलब्ध माहितीवरून प्रयोगात तयार झालेल्या सोन्याचे एकूण प्रमाण स्पष्ट होत नाही.
या दाव्याची अद्याप स्वतंत्र वैज्ञानिक पडताळणी झालेली नाही. त्यामुळे या प्रयोगाला मोठ्या प्रमाणावर सोने उत्पादनाच्या दिशेने सिद्ध झालेली व्यावसायिक उपलब्धी मानता येत नाही.
Marathon Fusion ज्या प्रक्रियेवर काम करत आहे, तिला न्यूक्लियर ट्रान्सम्युटेशन (Nuclear Transmutation) म्हणतात. या प्रक्रियेत अणुकेंद्राच्या रचनेत बदल करून एका मूलद्रव्याचे दुसऱ्या मूलद्रव्यात रूपांतर केले जाते.
या प्रक्रियेत प्रथम न्यूक्लियर फ्यूजनच्या मदतीने वेगवान न्यूट्रॉन तयार केले जातात. हे न्यूट्रॉन पाऱ्याच्या Mercury-198 या समस्थानिकाशी अभिक्रिया करतात. या अभिक्रियेतून किरणोत्सर्गी Mercury-197 तयार होऊ शकते.
कालांतराने Mercury-197 चे रूपांतर Gold-197 मध्ये होते. Gold-197 हे सोन्याचे स्थिर समस्थानिक आहे.
या प्रक्रियेत पारा थेट न्यूक्लियर फ्यूजनमध्ये सहभागी होऊन सोन्यात रूपांतरित होत नाही. फ्यूजनमधून निर्माण होणारे न्यूट्रॉन अणुरूपांतरणासाठी आवश्यक असलेली अभिक्रिया घडवून आणतात.
Marathon Fusion च्या वैज्ञानिकांनी जुलै 2025 मध्ये arXiv वर एक संशोधनपत्र प्रसिद्ध केले होते. या संशोधनपत्रात भविष्यातील योग्य क्षमतेच्या फ्यूजन पॉवर प्लांटमधून प्रत्येक एक गिगावॅट औष्णिक ऊर्जेमागे वर्षाला सुमारे दोन टन सोने तयार करता येऊ शकते, असा अंदाज मांडण्यात आला होता.
हा अंदाज संगणकीय सिम्युलेशनवर आधारित आहे. कंपनीने अद्याप कार्यरत व्यावसायिक प्रकल्पात या प्रमाणात सोने तयार केल्याचे दाखवलेले नाही.
कंपनीने प्रस्तावित केलेल्या लहान रिअॅक्टरची फ्यूजन क्षमता एक किलोवॅट असल्याचे सांगितले आहे. ही क्षमता एक गिगावॅटपेक्षा दहा लाख पट कमी आहे. त्यामुळे प्रयोगशाळेतील निष्कर्षांच्या आधारे औद्योगिक स्तरावरील उत्पादनाचा निष्कर्ष काढता येत नाही.
CERN ने 2025 मध्ये दिलेल्या माहितीनुसार, Large Hadron Collider मध्ये 2015 ते 2018 या कालावधीत सोन्याची सुमारे 86 अब्ज अणुकेंद्रे तयार झाली होती. मात्र, या सर्व अणुकेंद्रांमधील सोन्याचे एकूण वस्तुमान केवळ 29 पिकोग्रॅम होते.
CERN चा हा प्रयोग व्यावसायिक स्तरावर सोने तयार करण्यासाठी करण्यात आलेला नव्हता. त्यामागील उद्देश अणुकणांच्या वर्तनाचा अभ्यास करणे हा होता.
Marathon Fusion ने आपल्या उत्पादन दराची तुलना CERN च्या नेमक्या कोणत्या मोजमापाशी केली आहे, हे स्पष्ट केलेले नाही. त्यामुळे दोन्ही प्रयोगांच्या उत्पादन दरांची थेट तुलना करण्यासाठी अधिक माहिती आवश्यक आहे.
या तंत्रज्ञानातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक म्हणजे आवश्यक समस्थानिक असलेला पारा मिळवणे. नैसर्गिक पाऱ्यामध्ये Mercury-198 चे प्रमाण सुमारे 10 टक्के असते. मात्र, कंपनीच्या गणनेमध्ये 90 टक्क्यांपर्यंत शुद्ध Mercury-198 वापरण्याचा विचार करण्यात आला आहे.
पारा विषारी असल्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर त्याचा वापर करताना विशेष सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक असेल.
या प्रक्रियेत किरणोत्सर्गाचाही प्रश्न निर्माण होतो. उत्पादनादरम्यान इतर किरणोत्सर्गी पदार्थ तयार होण्याची शक्यता आहे. कंपनीच्या सिम्युलेशननुसार, तयार झालेल्या मिश्रणाला काही सुरक्षा निकषांनुसार स्वीकारार्ह स्थितीत पोहोचण्यासाठी अनेक वर्षे लागू शकतात. त्याच्या शुद्धीकरणासाठी आणि सुरक्षित साठवणुकीसाठी अतिरिक्त खर्च करावा लागेल.
या तंत्रज्ञानामुळे भविष्यात सोन्याचा उत्पादन खर्च कमी होईल का, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. Marathon Fusion च्या अंदाजानुसार, भविष्यात वीज निर्मिती करणाऱ्या फ्यूजन प्लांट्सना सोने विकून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवता येऊ शकते.
मात्र, या पद्धतीने बाजारात विक्री करता येईल इतक्या प्रमाणात आणि आवश्यक शुद्धतेचे सोने तयार करता येते, हे अद्याप सिद्ध झालेले नाही.
यासाठी कंपनीला प्रयोगाची संपूर्ण माहिती, उत्पादन खर्च आणि सोन्याच्या शुद्धतेशी संबंधित आकडेवारी सार्वजनिक करावी लागेल. स्वतंत्र वैज्ञानिक पडताळणीनंतरच या तंत्रज्ञानाची व्यावसायिक व्यवहार्यता आणि भविष्यातील उत्पादन क्षमता स्पष्ट होऊ शकेल.
