कोलकात्याच्या मोमिनपूर परिसरात सुमारे सहा दशकांपासून सुरू असलेल्या जन्माष्टमीच्या अनोख्या परंपरेत यंदा बदल झाला आहे. मुस्लिम समुदायाशी संबंधित सामाजिक कार्यकर्त्याने सुरू केलेल्या या आयोजनात अनेक वर्षे हिंदू आणि मुस्लिम समुदायातील लोक एकत्रितपणे जन्माष्टमी साजरी करत होते. मात्र, यंदा या आयोजनाचे संचालन केवळ हिंदू समुदायातील लोकांकडून केले जाणार आहे. आयोजन समितीतून मुस्लिम सदस्यांना वगळण्यात आल्याची माहिती समोर आल्यानंतर हा विषय चर्चेत आला आहे. कोलकात्याच्या बंदर परिसरात भुकैलाश रोड आणि हुसेन शाह रोडच्या चौकाजवळ हे आयोजन होते आणि यंदा त्याचे 58वे आयोजन असल्याचे सांगितले जात आहे.
स्थानिक नागरिक आणि आयोजनाशी संबंधित जुन्या सदस्यांनुसार, या जन्माष्टमी आयोजनाची सुरुवात सुमारे सहा दशकांपूर्वी मोहम्मद काशिम नावाच्या मुस्लिम सामाजिक कार्यकर्त्याने केली होती. कालांतराने हे आयोजन काहीसे कमजोर झाले, मात्र 2011 नंतर मुस्लिम तरुणांच्या एका गटाने ते पुन्हा सक्रिय केले. त्यानंतर अनेक वर्षे येथे हिंदू आणि मुस्लिम समुदायातील लोक एकत्रितपणे जन्माष्टमीचे आयोजन करत होते. आयोजन समितीत सुमारे 20 सदस्य असायचे, त्यापैकी जवळपास निम्मे सदस्य मुस्लिम समुदायातील होते. पूजाविधीपासून प्रसाद वितरण आणि आयोजनातील इतर व्यवस्थांपर्यंत दोन्ही समुदायांचा सहभाग असायचा.
जुन्या आयोजकांच्या म्हणण्यानुसार, मागील काही वर्षांत जन्माष्टमीचे हे आयोजन स्थानिक पातळीवर सांप्रदायिक सौहार्दाचे उदाहरण म्हणून पाहिले जात होते. मुस्लिम समुदायातील लोक आयोजनाच्या व्यवस्थेत सहभागी होत आणि हिंदू भाविकांसोबत मिळून धार्मिक कार्यक्रम पुढे नेत. आयोजनादरम्यान प्रसादाचे वितरण केले जात असे आणि जन्माष्टमीशी संबंधित धार्मिक विधी नियोजित पद्धतीने पार पाडले जात. त्यामुळे मोमिनपूरमधील या आयोजनाला इतर धार्मिक कार्यक्रमांपेक्षा वेगळी ओळख मिळाली होती.
मात्र, यंदा आयोजनाच्या व्यवस्थेत मोठा बदल झाला आहे. आयोजन समितीशी संबंधित काही लोकांच्या म्हणण्यानुसार, आता समितीत मुस्लिम सदस्यांचा समावेश करण्यात आलेला नाही आणि जन्माष्टमी कार्यक्रमाचे संचालन केवळ हिंदू समुदायातील लोक करतील. आयोजनाशी संबंधित भाजपचे माजी उमेदवार राकेश सिंह यांनीही यंदाचा कार्यक्रम केवळ हिंदूंकडून आयोजित केला जाणार असल्याचे सांगितले आहे. त्यांचा युक्तिवाद आहे की जन्माष्टमी हा हिंदू धर्माचा सण आहे आणि धार्मिक आयोजनाचे संचालन हिंदू समुदायातील लोकांनीच करावे.
राकेश सिंह यांच्या म्हणण्यानुसार, इतर धर्मांचे लोक जन्माष्टमीच्या मंडपात येऊ शकतात, मात्र धार्मिक उपक्रमांच्या संचालनाची जबाबदारी हिंदू समुदायाकडे असावी. त्यांनी याला आपल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांच्या संरक्षणाशी जोडले आहे. दुसरीकडे, जुन्या आयोजनाशी संबंधित मुस्लिम सदस्यांचे म्हणणे आहे की ते अनेक वर्षांपासून या कार्यक्रमात सक्रिय भूमिका बजावत आले आहेत आणि समितीत हिंदू-मुस्लिम दोन्ही समुदायांचे लोक सहभागी असायचे. यंदा मुस्लिम सदस्यांना समितीपासून वेगळे केले जाणे हा त्यांच्यासाठी मोठा बदल आहे.
या आयोजनाशी संबंधित जुने सदस्य मोहम्मद आलम यांनी सांगितले की, 2011 पासून मुस्लिम तरुणांचीही आयोजनात सक्रिय भूमिका होती. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, सुमारे 20 सदस्यांच्या समितीत निम्मे सदस्य मुस्लिम असायचे. सर्वजण मिळून कार्यक्रम आयोजित करत, प्रसाद वाटत आणि जन्माष्टमीचे धार्मिक विधी पूर्ण करण्यासाठी सहकार्य करत. यंदा समितीतून मुस्लिम सदस्यांना हटवण्यात आल्याने जुन्या व्यवस्थेत मोठा बदल झाल्याचे त्यांनी म्हटले आहे.
कार्यक्रमस्थळी यंदाच्या तयारीलाही सुरुवात झाली आहे. अहवालांनुसार, तेथे केशरी आणि पांढऱ्या रंगाचा मोठा मंडप उभारला जात आहे. मंडपाची उभारणी आणि आयोजनाच्या व्यवस्थेबाबत आयोजकांकडून तयारी सुरू आहे. आयोजनस्थळाची सजावट केली जात असून जन्माष्टमीच्या निमित्ताने भाविकांच्या आगमनाचीही तयारी केली जात आहे.
मोमिनपूरमधील हे आयोजन महत्त्वाचे मानले जाते कारण ते कोलकात्याच्या त्या सामाजिक रचनेशी जोडले गेले आहे, जिथे विविध समुदायांतील लोक अनेक धार्मिक आणि सांस्कृतिक आयोजनांमध्ये एकमेकांच्या सहभागाचे साक्षीदार राहिले आहेत. सहा दशकांच्या इतिहासात या जन्माष्टमी कार्यक्रमाचे स्वरूप अनेकदा बदलले, मात्र हिंदू-मुस्लिम सहभाग ही त्याची प्रमुख ओळख राहिली. आता समितीच्या संरचनेत बदल झाल्यानंतर या जुन्या स्वरूपाच्या समाप्तीची चर्चा होत आहे.
स्थानिक नागरिकांच्या म्हणण्यानुसार, या आयोजनाचा इतिहास केवळ धार्मिक उत्सवापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. तो परिसरातील लोकांच्या सामूहिक सहभागाचाही एक भाग होता. मुस्लिम समुदायातील लोकांनी आयोजन सुरू करण्यात भूमिका बजावली आणि पुढील वर्षांत हिंदू समुदायातील लोकांसोबत मिळून ते पुढे नेले. त्यामुळे या कार्यक्रमाने स्थानिक पातळीवर वेगळी ओळख निर्माण केली. आता आयोजनाचे संचालन केवळ हिंदू समुदायाच्या हातात जाण्याची माहिती समोर आल्यानंतर जुन्या आयोजकांमध्ये आणि स्थानिक नागरिकांमध्ये याबाबत वेगवेगळी मतेही समोर येत आहेत.
हा बदल अशा वेळी झाला आहे, जेव्हा पश्चिम बंगालमध्ये धार्मिक आयोजन आणि सांस्कृतिक ओळखीबाबत राजकीय चर्चा तीव्र आहे. अलीकडे विश्व हिंदू परिषदेकडून दुर्गापूजा समित्यांना आयोजनात हिंदू संस्कृती आणि परंपरांना प्राधान्य देण्याचा सल्ला दिल्याच्या बातम्याही समोर आल्या होत्या. अशा वातावरणात मोमिनपूरच्या जन्माष्टमी आयोजनातील बदल राजकीय आणि सामाजिक अशा दोन्ही दृष्टिकोनातून चर्चेचा विषय बनला आहे.
या संपूर्ण प्रकरणातील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ज्या मुस्लिम सामाजिक कार्यकर्त्याशी आयोजनाची सुरुवात जोडली जाते, त्याच कार्यक्रमात आज मुस्लिम समुदायाचा आयोजन समितीतील सहभाग संपला आहे. सुमारे सहा दशकांच्या कालावधीत एखाद्या धार्मिक आयोजनाचे स्वरूप अशा प्रकारे बदलणे स्थानिक इतिहास आणि सामाजिक संबंधांच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे मानले जात आहे.
आयोजकांच्या एका वर्गाचे म्हणणे आहे की धार्मिक सणांच्या संचालनाचा अधिकार त्याच समुदायाकडे असावा, ज्याचा तो सण आहे. दुसरीकडे, जुन्या आयोजनाशी संबंधित लोक हे अनेक वर्षांपासून सुरू असलेल्या संयुक्त सहभागाच्या समाप्तीच्या रूपात पाहत आहेत. त्यामुळे यंदा मोमिनपूरची जन्माष्टमी केवळ धार्मिक उत्सव न राहता सामाजिक आणि सांस्कृतिक चर्चेचा विषय बनली आहे.
कोलकात्याच्या या परिसरात जन्माष्टमीदरम्यान दरवर्षी मोठ्या संख्येने लोक कार्यक्रमस्थळी येत आहेत. यंदाही आयोजनाची तयारी सुरू असून मंडप उभारला जात आहे. मात्र, आयोजनाचे संचालन आणि समितीची संरचना मागील वर्षांपेक्षा वेगळी असेल. कार्यक्रमात इतर समुदायांतील लोकांच्या प्रवेशाबाबतही आयोजकांकडून वेगवेगळी माहिती समोर आली आहे. अहवालानुसार, आयोजनाशी संबंधित लोकांनी सांगितले आहे की इतर धर्मांचे लोक मंडपात येऊ शकतात, मात्र धार्मिक उपक्रमांचे संचालन हिंदू समुदाय करेल.
जन्माष्टमी 2026 देशभरात 4 सप्टेंबर रोजी साजरी केली जाणार आहे. कोलकात्यासह पश्चिम बंगालमध्येही मंदिरे आणि पूजा मंडपांमध्ये त्याची तयारी सुरू झाली आहे. अशा वेळी मोमिनपूरमधील या जुन्या आयोजनातील बदल विशेष चर्चेत आहे.
एकूणच, कोलकात्याच्या मोमिनपूरमध्ये सुमारे सहा दशकांपासून सुरू असलेल्या जन्माष्टमी आयोजनाचे स्वरूप यंदा बदलले आहे. मुस्लिम सामाजिक कार्यकर्ता मोहम्मद काशिम यांच्याशी जोडल्या जाणाऱ्या या परंपरेत दीर्घकाळ मुस्लिम आणि हिंदू समुदायातील लोकांचा संयुक्त सहभाग राहिला. 2011 नंतर मुस्लिम तरुणांनीही आयोजन पुन्हा सक्रिय करण्यात भूमिका बजावली आणि समितीत मुस्लिम सदस्यांचा लक्षणीय सहभाग होता. आता 2026 मध्ये आयोजन समिती केवळ हिंदू सदस्यांसह चालवण्याचा निर्णय समोर आला आहे. या बदलामुळे कोलकात्याची जुनी सामायिक संस्कृती, धार्मिक आयोजन आणि सामुदायिक सहभाग याबाबत नवी चर्चा सुरू झाली आहे.
