उत्तर प्रदेश सरकारच्या निर्देशानुसार नोएडामध्ये माती कला महोत्सव आयोजित करण्याची तयारी सुरू करण्यात आली आहे. जिल्हा प्रशासनाने कार्यक्रमाशी संबंधित व्यवस्थांवर काम सुरू केले आहे. मात्र, आयोजनाची तारीख आणि ठिकाण याबाबत अंतिम निर्णय झालेला नाही. अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, पुढील एक-दोन दिवसांत कार्यक्रमाची तारीख आणि इतर आवश्यक व्यवस्थांना अंतिम स्वरूप दिले जाऊ शकते.
या महोत्सवाचा उद्देश मातीच्या पारंपरिक वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांना थेट ग्राहकांशी जोडणे हा आहे. सामान्यतः अनेक कुंभार आपली उत्पादने स्थानिक बाजारपेठांमध्ये किंवा दुकानदारांच्या माध्यमातून विकतात. मात्र, या महोत्सवात त्यांना स्वतःची उत्पादने प्रदर्शित करण्यासह थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळणार आहे.
दिवाळीच्या काळात मातीच्या पणत्या, सजावटीच्या वस्तू आणि भांड्यांना मागणी असते. या पार्श्वभूमीवर स्थानिक कारागिरांना आपली उत्पादने विकण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध होणार आहे. तसेच नागरिकांना एकाच ठिकाणी विविध प्रकारच्या मातीच्या वस्तू खरेदी करता येतील.
उत्तर प्रदेशची राजधानी लखनऊ येथे २८ ऑक्टोबरपासून माती कला महोत्सव-२०२६ सुरू झाला आहे. उत्तर प्रदेश माती कला मंडळाच्या वतीने आयोजित हा महोत्सव ७ नोव्हेंबरपर्यंत चालणार आहे. डालीबाग येथील खादी भवन परिसरात राज्यस्तरीय प्रदर्शन भरवण्यात आले असून, विविध जिल्ह्यांतील कारागिरांनी तयार केलेली उत्पादने येथे प्रदर्शित करण्यात आली आहेत.
यंदाच्या महोत्सवाची संकल्पना 'माती से संस्कृती, संस्कृती से समृद्धी' अशी ठेवण्यात आली आहे. राज्याचे खादी आणि ग्रामोद्योग मंत्री राकेश सचान यांच्या हस्ते या कार्यक्रमाचे उद्घाटन करण्यात आले. यावेळी विभागाचे वरिष्ठ अधिकारीही उपस्थित होते. महोत्सवात पारंपरिक आणि आधुनिक पद्धतीने तयार केलेल्या मातीच्या वस्तूंचे प्रदर्शन तसेच विक्रीची व्यवस्था करण्यात आली आहे.
लखनऊमधील या आयोजनातून कारागिरांना आपली कला प्रदर्शित करण्यासह व्यवसाय वाढवण्याची संधी मिळत आहे. त्याच धर्तीवर नोएडामध्येही स्थानिक स्तरावर महोत्सव आयोजित करण्याची तयारी सुरू आहे. मात्र, लखनऊमधील ११ दिवसीय महोत्सवाच्या तारखा नोएडामधील प्रस्तावित आयोजनाच्या तारखा समजू नयेत.
नोएडामध्ये प्रस्तावित महोत्सवामुळे स्थानिक कुंभार, शिल्पकार आणि माती कलेशी संबंधित लघुउद्योजकांना लाभ होण्याची अपेक्षा आहे. या महोत्सवात मातीच्या पणत्या, भांडी, फुलदाण्या आणि घराच्या सजावटीसाठी तयार केलेल्या विविध वस्तू प्रदर्शित करता येणार आहेत.
मातीच्या वस्तूंचा वापर केवळ सणासुदीपुरता मर्यादित नाही. सध्या अनेक कारागीर पारंपरिक भांड्यांसोबत आधुनिक रचनेतील सजावटीच्या वस्तूही तयार करत आहेत. अशा उत्पादनांना मोठ्या बाजारपेठेत ओळख मिळवून देण्यासाठी प्रदर्शन आणि विक्रीची संधी महत्त्वाची ठरते.
उत्तर प्रदेश खादी आणि ग्रामोद्योग मंडळाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी तसेच एमएसएमई विभागाचे विशेष सचिव शिशिर सिंह यांच्या मते, पारंपरिक माती कला जतन करण्यासाठी कारागिरांना केवळ प्रशिक्षण देणे पुरेसे नाही. त्यांना उत्पादने विकण्यासाठी बाजारपेठ आणि ग्राहक उपलब्ध करून देणेही आवश्यक आहे.
सरकारच्या या उपक्रमातून मातीच्या वस्तूंना प्रोत्साहन देण्यासोबतच प्लास्टिक आणि कृत्रिम सजावटीच्या वस्तूंना पर्याय म्हणून पर्यावरणपूरक उत्पादनांना प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
या महोत्सवामुळे कारागिरांना ग्राहकांची पसंती आणि बदलती मागणी समजून घेण्याची संधीही मिळणार आहे. त्यानुसार भविष्यात नवीन रचना आणि गरजांनुसार उत्पादने तयार करता येतील.
सध्या नोएडामधील महोत्सवाची अंतिम तारीख, आयोजनाचे ठिकाण आणि स्टॉल वाटपाची प्रक्रिया याबाबतची माहिती समोर आलेली नाही. या व्यवस्था निश्चित झाल्यानंतर स्थानिक कारागिरांना महोत्सवातील सहभागाच्या प्रक्रियेची माहिती दिली जाऊ शकते.
