અમેરિકાની મેરેથોન ફ્યુઝન (Marathon Fusion) કંપનીએ પરમાણુ ટેક્નોલોજીની મદદથી પારાને સોનામાં રૂપાંતરિત કરવાનો દાવો કર્યો છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, તેના પ્રયોગમાં સોનાના ઉત્પાદનનો દર યુરોપિયન પરમાણુ સંશોધન સંસ્થા CERNના નોંધાયેલા દર કરતાં દસ ગણો વધુ રહ્યો હતો. જોકે, આ દાવાની સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક પુષ્ટિ અને મોટા પાયે ઉત્પાદનની શક્યતા અંગે હજુ પ્રશ્નો યથાવત્ છે.
પારામાંથી સોનું બનાવવાના પ્રયાસો સદીઓથી થતા આવ્યા છે. હવે અમેરિકાની ટેક્નોલોજી કંપની મેરેથોન ફ્યુઝને આધુનિક પરમાણુ ટેક્નોલોજીની મદદથી આ પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક હાથ ધર્યાનો દાવો કર્યો છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કો સ્થિત કંપનીએ 21 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ જણાવ્યું હતું કે સપ્ટેમ્બરમાં હાથ ધરાયેલા પ્રયોગ દરમિયાન પારામાંથી સ્થિર સોનું તૈયાર થયું હતું.
જોકે, કંપનીએ આ પ્રયોગમાં કુલ કેટલા પ્રમાણમાં સોનું તૈયાર થયું અને તેની પાછળ કેટલો ખર્ચ થયો, તેની સંપૂર્ણ વિગતો હજુ જાહેર કરી નથી.
મેરેથોન ફ્યુઝને સોશિયલ મીડિયા પર પ્રયોગની વિગતો રજૂ કરતાં જણાવ્યું હતું કે તેની ટેક્નોલોજીએ યુરોપિયન પરમાણુ સંશોધન સંસ્થા CERN દ્વારા 2025માં નોંધાયેલા પરિણામની સરખામણીમાં દસ ગણો વધુ ઉત્પાદન દર હાંસલ કર્યો છે.
કંપનીએ કેટલાક વૈજ્ઞાનિક માપદંડો પણ રજૂ કર્યા છે, જેમાં પારાના એક વિશિષ્ટ સમસ્થાનિકમાંથી સોનું બન્યું હોવાના સંકેતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે પ્રયોગમાં તૈયાર થયેલા સોનાની કુલ માત્રા જાણી શકાતી નથી.
આ દાવાની હજુ સુધી સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક તપાસ દ્વારા પુષ્ટિ થઈ નથી. તેથી આ પ્રયોગને મોટા પાયે સોનાનું ઉત્પાદન કરવાની સાબિત થયેલી સફળતા તરીકે જોવું વહેલું ગણાશે.
કંપની જે પ્રક્રિયા પર કામ કરી રહી છે તેને ન્યુક્લિયર ટ્રાન્સમ્યુટેશન (Nuclear Transmutation) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં પરમાણુના કેન્દ્રની રચનામાં ફેરફાર કરીને એક તત્ત્વને બીજા તત્ત્વમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં સૌપ્રથમ ન્યુક્લિયર ફ્યુઝન દ્વારા ઊંચી ગતિ ધરાવતા ન્યુટ્રોન ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ ન્યુટ્રોન પારાના Mercury-198 સમસ્થાનિક સાથે અથડાય છે. આ પરમાણુ પ્રતિક્રિયાથી કિરણોત્સર્ગી Mercury-197 બની શકે છે.
સમય જતાં Mercury-197નું રૂપાંતર Gold-197માં થાય છે. Gold-197 એ સોનાનો સ્થિર સમસ્થાનિક છે.
આ પ્રક્રિયામાં પારો સીધો ન્યુક્લિયર ફ્યુઝનમાં ભાગ લઈને સોનામાં પરિવર્તિત થતો નથી. ફ્યુઝન દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા ન્યુટ્રોન આ પરિવર્તન માટે જરૂરી પરમાણુ પ્રતિક્રિયામાં મદદ કરે છે. તેથી સોનું તૈયાર કરવાની વાસ્તવિક પ્રક્રિયા પરમાણુ રૂપાંતરણ છે.
મેરેથોન ફ્યુઝનના વૈજ્ઞાનિકોએ જુલાઈ 2025માં arXiv પર એક સંશોધનપત્ર અપલોડ કર્યું હતું. તેમાં અંદાજ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો કે ભવિષ્યમાં યોગ્ય ક્ષમતા ધરાવતો ફ્યુઝન પાવર પ્લાન્ટ દરેક એક ગીગાવોટ થર્મલ પાવર દીઠ વાર્ષિક આશરે બે ટન સોનું તૈયાર કરી શકે છે.
જોકે, આ આંકડો કમ્પ્યુટર સિમ્યુલેશન પર આધારિત છે. કંપનીએ હજુ સુધી કાર્યરત વ્યાવસાયિક પ્લાન્ટમાં આટલી માત્રામાં સોનું તૈયાર કરીને દર્શાવ્યું નથી.
કંપની જે નાના રિએક્ટર પર કામ કરી રહી હોવાનું જણાવે છે, તેની પ્રસ્તાવિત ફ્યુઝન ક્ષમતા એક કિલોવોટ છે. આ ક્ષમતા એક ગીગાવોટ કરતાં દસ લાખ ગણી ઓછી છે. તેથી પ્રયોગશાળામાં મળેલા પરિણામોને સીધા ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન સાથે સરખાવી શકાય નહીં.
CERNએ 2025માં જણાવ્યું હતું કે લાર્જ હેડ્રોન કોલાઇડર (Large Hadron Collider)માં 2015થી 2018 દરમિયાન આશરે 86 અબજ સોનાના પરમાણુ કેન્દ્રોનું નિર્માણ થયું હતું.
જોકે, આટલી મોટી સંખ્યામાં પરમાણુ કેન્દ્રો બનવા છતાં સોનાની કુલ માત્રા માત્ર 29 પિકોગ્રામ હતી. આટલી ઓછી માત્રામાં રહેલું સોનું સામાન્ય આંખે જોઈ શકાય તેમ નથી.
CERNનો પ્રયોગ વ્યાવસાયિક ધોરણે સોનું બનાવવાના હેતુથી કરવામાં આવ્યો નહોતો. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પરમાણુ કણોના વર્તનનો અભ્યાસ કરવાનો હતો.
મેરેથોન ફ્યુઝને પોતાના ઉત્પાદન દરની સરખામણી CERNના કયા ચોક્કસ માપદંડ સાથે કરી છે, તે સ્પષ્ટ કર્યું નથી.
આ ટેક્નોલોજીમાં એક મુખ્ય પડકાર જરૂરી સમસ્થાનિક ધરાવતો પારો મેળવવાનો છે. કુદરતી પારામાં Mercury-198નું પ્રમાણ આશરે 10 ટકા હોય છે, જ્યારે કંપનીની ગણતરીમાં 90 ટકા સુધી શુદ્ધ Mercury-198નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
પારો ઝેરી હોવાથી મોટા પ્રમાણમાં તેનો ઉપયોગ કરવા માટે વિશેષ સુરક્ષા વ્યવસ્થાની જરૂર પડશે.
આ ઉપરાંત, ઉત્પાદન પ્રક્રિયા દરમિયાન કિરણોત્સર્ગી પદાર્થો ઉત્પન્ન થવાની શક્યતા પણ છે. કંપનીના સિમ્યુલેશન મુજબ, તૈયાર થયેલા મિશ્રણને કેટલાક સુરક્ષા માપદંડો સુધી પહોંચવામાં અનેક વર્ષ લાગી શકે છે. આ પ્રક્રિયામાં મિશ્રણની શુદ્ધિ અને સુરક્ષિત સંગ્રહ માટે વધારાનો ખર્ચ પણ થઈ શકે છે.
હાલમાં આ અંગે કોઈ નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાય તેમ નથી. મેરેથોન ફ્યુઝનનો અંદાજ છે કે ભવિષ્યમાં વીજળીનું ઉત્પાદન કરતા ફ્યુઝન પ્લાન્ટ સોનાનું વેચાણ કરીને વધારાની આવક મેળવી શકે છે.
જોકે, આ પદ્ધતિથી બજારમાં વેચી શકાય તેવી માત્રા અને ગુણવત્તાનું સોનું તૈયાર કરી શકાય છે કે નહીં, તે હજુ સાબિત થવાનું બાકી છે.
આ માટે કંપનીએ પ્રયોગની સંપૂર્ણ વિગતો, ઉત્પાદન ખર્ચ અને સોનાની શુદ્ધતા સંબંધિત આંકડા જાહેર કરવા પડશે. સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક તપાસ બાદ જ સ્પષ્ટ થઈ શકશે કે આ ટેક્નોલોજી પ્રયોગશાળા પૂરતી મર્યાદિત રહેશે કે ભવિષ્યમાં સોનું તૈયાર કરવાની નવી પદ્ધતિ બની શકશે.
