ભારતના ચૂંટણી આયોગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી મતદાર યાદીની વિશેષ ગહન પુનરીક્ષણ (Special Intensive Revision – SIR) પ્રક્રિયાની વૈધતાને પડકારતી અરજીઓ પર ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય બુધવારે નિર્ણય જાહેર કરશે. આ મામલો મતદાર યાદી પુનરીક્ષણ પ્રક્રિયા, મતદાર અધિકારો અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા સંબંધિત પ્રશ્નો સાથે જોડાયેલો છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બંધારણીય પીઠ આ નિર્ધારિત કરશે કે ભારતના ચૂંટણી આયોગને બંધારણ અને ચૂંટણી કાયદાઓ હેઠળ મતદાર યાદીનું વિશેષ ગહન પુનરીક્ષણ હાથ ધરવાનો અધિકાર કેટલી હદ સુધી પ્રાપ્ત છે. અદાલત આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આયોગની સત્તાઓની બંધારણીય મર્યાદા અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરશે.
આ મામલામાં 95 કરોડથી વધુ મતદારો ધરાવતા ભારતની ચૂંટણી પ્રણાલીમાં મતદાર યાદીની ચોકસાઈ અને પારદર્શિતા સંબંધિત મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. અરજીઓમાં SIR પ્રક્રિયાની વૈધતા અને ચૂંટણી આયોગની સત્તાઓના વ્યાપ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
વિશેષ ગહન પુનરીક્ષણ એટલે એવી પ્રક્રિયા જેમાં ચૂંટણી આયોગ મતદાર યાદીનું વિગતવાર ચકાસણ કરે છે. આ પ્રક્રિયાનું ઉદ્દેશ ખોટા, મૃત્યુ પામેલા, સ્થળાંતરિત અથવા ડુપ્લિકેટ મતદારોના નામ દૂર કરવું અને પાત્ર નાગરિકોના નામ સામેલ કરવાનું છે. અરજદારોએ દલીલ કરી છે કે વર્તમાન સ્વરૂપમાં આ પ્રક્રિયા મતદાર અધિકારોને અસર કરી શકે છે અને માન્ય મતદારોના નામ દૂર થવાનો જોખમ ઊભો કરી શકે છે. ચૂંટણી આયોગે પક્ષમાં રજૂઆત કરી છે કે નિષ્પક્ષ ચૂંટણી સુનિશ્ચિત કરવા માટે મતદાર યાદીની સમયાંતરે ચકાસણી આવશ્યક છે.
મામલાની સુનાવણી દરમિયાન સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય મુખ્યત્વે ભારતીય બંધારણની કલમ 326, લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 અને સંબંધિત નિયમોની વ્યાખ્યા કરશે. અદાલત નક્કી કરશે કે વર્તમાન માળખા હેઠળ ચૂંટણી આયોગને SIR અમલમાં મૂકવાનો અધિકાર છે કે નહીં. સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તે માત્ર પ્રક્રિયાની વૈધતા અંગે નિર્ણય કરશે અને SIR અભિયાન પર રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
બિહાર, કેરળ, તમિલનાડુ, પુડુચેરી અને પશ્ચિમ બંગાળ સહિતના અનેક રાજ્યોમાં SIR પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે. ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં પ્રક્રિયા ચાલુ છે. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે જાન્યુઆરીમાં સુનાવણી પૂર્ણ કર્યા બાદ નિર્ણય અનામત રાખ્યો હતો. અદાલતે ચૂંટણી આયોગને પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી હતી, સાથે જ આયોગની બંધારણીય સત્તાઓની ન્યાયિક સમીક્ષા જરૂરી હોવાનું નોંધ્યું હતું.
આ મામલાની બહુમતી અરજીઓ જૂન 2025માં દાખલ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે ચૂંટણી આયોગે બિહારમાં SIR શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. અરજદારોમાં ચૂંટણી સુધારણા સંગઠનો, વિરોધ પક્ષના નેતાઓ અને અનેક સાંસદોનો સમાવેશ થાય છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે મતદાર ચકાસણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કર્યા વિના વ્યાપક સ્તરે પુનરીક્ષણ કરવાથી લોકશાહી અધિકારો પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
