અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જણાવ્યું છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે હાલમાં "મૈત્રીપૂર્ણ વાતાવરણ"માં ચર્ચા ચાલુ છે અને તેમને આશા છે કે આ વખતે સકારાત્મક ઉકેલ મળી શકે છે. જોકે તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો ચર્ચા નિષ્ફળ જશે તો અમેરિકા ઈરાન પર ફરી હવાઈ હુમલા શરૂ કરવામાં પાછળ નહીં હટે. બંને દેશો વચ્ચે સતત સૈન્ય તણાવ બાદ છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી તુલનાત્મક શાંતિ જોવા મળી રહી છે ત્યારે ટ્રમ્પનું આ નિવેદન આવ્યું છે.
એર ફોર્સ વનમાં પત્રકારો સાથે વાતચીત દરમિયાન ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે અમેરિકા હાલ રાજદ્વારી ઉકેલને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે, પરંતુ તમામ વિકલ્પો ખુલ્લા છે. તેમના નિવેદનથી સંકેત મળે છે કે વોશિંગ્ટન એક તરફ ચર્ચા ચાલુ રાખવા માંગે છે તો બીજી તરફ સૈન્ય દબાણ પણ જાળવી રાખવા ઈચ્છે છે.
લગભગ બે અઠવાડિયા સુધી ચાલેલા હુમલાઓ બાદ છેલ્લા ત્રણ દિવસમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ નવા સીધા સૈન્ય હુમલાની પુષ્ટિ થઈ નથી. ટ્રમ્પના જણાવ્યા મુજબ, મધ્યસ્થ દેશોની વિનંતી પર અમેરિકાએ સૈન્ય કાર્યવાહી રોકીને ચર્ચાને વધુ એક તક આપી છે. બીજી તરફ, ઈરાને પણ હાલ કોઈ પ્રતિહુમલો કર્યો નથી, જેના કારણે વિસ્તારમાં તાત્કાલિક રાહત જોવા મળી છે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ શાંતિ અત્યંત નાજુક છે અને કોઈપણ નાની ઘટના ફરીથી તણાવ વધારી શકે છે.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ચર્ચા ચાલુ હોવાનો દાવો કરી રહ્યા છે ત્યારે ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે આ દાવાઓને નકારી કાઢ્યા છે. મંત્રાલયે જણાવ્યું કે હાલમાં અમેરિકા સાથે કોઈ ઔપચારિક ચર્ચા ચાલી રહી નથી અને ઈરાને આવી કોઈ પ્રક્રિયાની શરૂઆત કરી નથી.
આ વિરોધાભાસી દાવાઓને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અનિશ્ચિતતા સર્જાઈ છે. વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, શક્ય છે કે અનૌપચારિક રીતે અથવા મધ્યસ્થ દેશોના માધ્યમથી સંપર્ક ચાલુ હોય, પરંતુ સત્તાવાર ચર્ચા હજુ શરૂ થઈ નથી.
તણાવ વચ્ચે ઈરાની મીડિયાએ દાવો કર્યો છે કે ઉત્તર ઈરાકના ખોર મોર ગેસ ક્ષેત્ર પર હુમલો થયો હતો. ઉપરાંત, એર્બિલ વિસ્તારમાં અનેક શંકાસ્પદ ડ્રોનને નીચે પાડવામાં આવ્યા હોવાનો અને પશ્ચિમ ઈરાકમાં એક અમેરિકન ડ્રોનને તોડી પાડવામાં આવ્યો હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
સ્થાનિક અહેવાલો મુજબ એર્બિલ, સોરાન અને ખાલિફાન વિસ્તારોમાં ડ્રોનની હલચલ જોવા મળી હતી. કેટલાક વિસ્તારોમાં આગ લાગ્યાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા હતા, જ્યારે અમેરિકન સૈન્ય વિમાનોની ગતિવિધિ વધ્યાની માહિતી મળી હતી. જોકે આ તમામ દાવાઓની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ શકી નથી.
ઇઝરાયલના પ્રધાનમંત્રી બેન્જામિન નેતન્યાહૂએ અમેરિકા જવા પહેલાં જણાવ્યું કે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ સાથેની તેમની બેઠકમાં ઈરાન સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો રહેશે. બંને નેતાઓ વચ્ચે પ્રાદેશિક સુરક્ષા, ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને ભાવિ વ્યૂહરચના અંગે વિસ્તૃત ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. રાજકીય વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ અમેરિકા-ઈરાન સંભવિત ચર્ચાને લઈને ઇઝરાયલની ચિંતાઓ પણ બેઠકનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહેશે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો મુખ્ય વિવાદ હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને છે. વિશ્વના મોટા હિસ્સાનું કાચું તેલ આ સમુદ્રી માર્ગથી પસાર થાય છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે આ માર્ગ પર આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની અવરજવર અવરોધ વિના ચાલુ રહે, જ્યારે ઈરાન તેને પોતાની વ્યૂહાત્મક શક્તિ તરીકે જુએ છે.
જો આ માર્ગ પર તણાવ વધશે તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર તેની સીધી અસર પડી શકે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ હોર્મુઝ ઉપરાંત બાબ-અલ-મંદેબ જળમાર્ગમાં કોઈપણ પ્રકારનો વિક્ષેપ વૈશ્વિક વેપાર અને પુરવઠા શૃંખલાને અસર કરી શકે છે.
તાજેતરના દિવસોમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધી સૈન્ય કાર્યવાહી અટકતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. રોકાણકારોને આશા છે કે ચર્ચા આગળ વધશે તો ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા આવી શકે છે.
તેમ છતાં બજાર નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ નથી. જો ચર્ચા નિષ્ફળ જશે અથવા નવો સૈન્ય સંઘર્ષ શરૂ થશે તો કાચા તેલના ભાવમાં ફરીથી તેજ વધારો જોવા મળી શકે છે.
બંને દેશો વચ્ચે કોઈપણ સંભવિત સમજૂતીમાં સૌથી મોટો અવરોધ પરસ્પર વિશ્વાસનો અભાવ છે. તાજેતરના સૈન્ય હુમલાઓએ પહેલેથી રહેલા અવિશ્વાસને વધુ ઊંડો બનાવ્યો છે.
અમેરિકા સુરક્ષા અને સમુદ્રી માર્ગોની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે, જ્યારે ઈરાન પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતો અને પ્રાદેશિક પ્રભાવને નબળો ન પાડવા માંગે છે. આ કારણોસર વ્યાપક સમજૂતી સુધી પહોંચવું હજુ મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે. વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, જો ઔપચારિક ચર્ચા શરૂ થશે તો પણ અનેક તબક્કાની ચર્ચા અને આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થતાની જરૂર પડશે.
આ દરમિયાન ઈરાનમાં જાન્યુઆરીના વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા વધુ બે આરોપીઓને ફાંસી આપવામાં આવી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અગાઉ જ આ મામલે નિષ્પક્ષ સુનાવણી અને ફાંસી પર રોક લગાવવાની અપીલ કરી ચૂક્યું છે. માનવાધિકાર સંગઠનોનું કહેવું છે કે આવા કેસોમાં પારદર્શક ન્યાયિક પ્રક્રિયા અપનાવવામાં આવવી જોઈએ. જોકે ઈરાની પ્રશાસને પોતાના નિર્ણયનું સમર્થન કર્યું છે.
હાલ અમેરિકા અને ઈરાન બંને જાહેરમાં અલગ-અલગ દાવા કરી રહ્યા છે. એક તરફ ટ્રમ્પ ચર્ચા આગળ વધારવાની વાત કરી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન સત્તાવાર ચર્ચા ચાલી રહી હોવાનો ઇનકાર કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં આવનારા દિવસોમાં ટ્રમ્પ-નેતન્યાહૂ બેઠક, મધ્યસ્થ દેશોની ભૂમિકા અને પ્રાદેશિક સુરક્ષાની સ્થિતિ નક્કી કરશે કે તણાવ ઘટશે કે ફરી સૈન્ય અથડામણ વધશે.
જો રાજદ્વારી પ્રયાસો સફળ રહેશે તો મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિરતા તરફ આગળ વધવાનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે. પરંતુ જો ચર્ચા નિષ્ફળ જશે તો અમેરિકા તરફથી ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી થવાની શક્યતા વૈશ્વિક સુરક્ષા અને ઊર્જા બજાર માટે પડકાર બની શકે છે.
