अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष Donald Trump यांनी इराणकडून सादर करण्यात आलेला नवा शांतता आणि युद्धविराम प्रस्ताव नाकारला असून, त्यानंतर मध्य-पूर्वेतील तणाव अधिक वाढला आहे. होर्मुज सामुद्रधुनीतील संकट, तेलाच्या किमतीतील वाढ आणि वाढत्या लष्करी हालचालींमुळे जागतिक स्तरावर चिंता व्यक्त केली जात आहे.
इराणने मांडलेल्या प्रस्तावावर प्रतिक्रिया देताना ट्रम्प यांनी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ट्रुथ सोशलवर म्हटले की, त्यांनी इराणी प्रतिनिधींचे उत्तर वाचले आहे, मात्र ते त्यांना “अजिबात पसंत पडले नाही” आणि ते स्वीकारले जाऊ शकत नाही.
या विधानानंतर अमेरिका आणि इराण यांच्यात आधीपासून सुरू असलेला तणाव अधिक तीव्र झाला आहे. दोन्ही देशांमध्ये अणुकार्यक्रम, प्रादेशिक सुरक्षा आणि आर्थिक निर्बंधांबाबत दीर्घकाळापासून मतभेद कायम आहेत.
इराणने पाकिस्तानच्या मध्यस्थीतून अमेरिकेला नवा राजनैतिक प्रस्ताव पाठवला होता. अहवालांनुसार, या प्रस्तावात विशेषतः लेबनॉनसह संपूर्ण प्रदेशातील संघर्ष थांबवण्याची मागणी, फारसच्या आखात आणि होर्मुज सामुद्रधुनीतील सागरी सुरक्षेची हमी, इराणवरील आर्थिक निर्बंध हटवणे आणि अणुकार्यक्रमाबाबत पुन्हा चर्चा सुरू करण्याचा प्रस्ताव समाविष्ट होता.
इराणने आपला प्रतिसाद “सकारात्मक आणि व्यावहारिक” असल्याचा दावा केला आहे. मात्र, अणुकार्यक्रमावर कोणताही मोठा तडजोडीचा निर्णय स्वीकारण्यास त्यांनी नकार दिला आहे.
अमेरिकेने यापूर्वी इराणसमोर 14 सूत्रीय प्रस्ताव ठेवला होता. त्यातील प्रमुख अट म्हणजे इराणने किमान 12 वर्षांसाठी युरेनियम संवर्धन पूर्णपणे थांबवावे. तसेच, इराणकडे असलेले सुमारे 440 किलो 60 टक्के संवर्धित युरेनियम अमेरिकेकडे सुपूर्द करण्याची मागणीही करण्यात आली होती. त्याच्या बदल्यात निर्बंधांमध्ये सवलत आणि गोठवलेली मालमत्ता मुक्त करण्याची तयारी अमेरिकेने दर्शवली होती.
इराणने हा प्रस्ताव आपल्या सार्वभौमत्व आणि सुरक्षेविरोधात असल्याचे सांगत पूर्णतः स्वीकारण्यास नकार दिला.
मध्य-पूर्वेतील तणावाचे प्रमुख केंद्र आता होर्मुज सामुद्रधुनी बनले आहे, जी जगातील महत्त्वाच्या तेलवाहतूक मार्गांपैकी एक मानली जाते. अमेरिका आणि इराणमधील वाढत्या संघर्षामुळे या भागातील व्यापारी जहाजांच्या हालचालींवर परिणाम होत असल्याचे अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.
अनेक देशांच्या जहाजांना मार्ग बदलावा लागल्याची माहिती समोर आली असून, त्यामुळे जागतिक तेलपुरवठ्यावर दबाव निर्माण झाला आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमती वाढून प्रति बॅरल 104 डॉलर्सच्या वर गेल्या आहेत.
लेबनॉनमध्ये इस्रायली हल्ल्यांमध्ये अनेकांच्या मृत्यूच्या बातम्या समोर आल्या आहेत, तर वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांनाही नुकसान झाल्याचे वृत्त आहे. दुसरीकडे, होर्मुज परिसरात ड्रोन हल्ले आणि जहाजांच्या हालचालींमध्ये अडथळ्यांच्या घटना सातत्याने नोंदवल्या जात आहेत.
संयुक्त अरब अमिराती आणि कुवैतमध्ये ड्रोन अलर्ट जारी करण्यात आले आहेत. काही देशांनी इराणवर प्रादेशिक अस्थिरता वाढवल्याचा आरोप केला आहे.
इराणने इशारा दिला आहे की, विशेषतः अमेरिका, फ्रान्स किंवा ब्रिटन यांनी होर्मुज सामुद्रधुनीत लष्करी हस्तक्षेप वाढवल्यास त्याला “कठोर आणि तात्काळ उत्तर” दिले जाईल. या सामरिक जलमार्गाच्या सुरक्षेचा अधिकार केवळ इराणकडे असल्याचा दावा त्यांनी केला आहे.
अमेरिका आणि इराणमधील ताज्या राजनैतिक अपयशामुळे जागतिक स्तरावर चिंता वाढली आहे. दोन्ही देशांमध्ये चर्चा पुन्हा सुरू झाली नाही तर परिस्थिती मोठ्या लष्करी किंवा आर्थिक संकटात रूपांतरित होऊ शकते, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. तेलबाजार, जागतिक व्यापार आणि मध्य-पूर्वेतील सुरक्षा व्यवस्थेवर या घडामोडींचा थेट परिणाम होत असल्याचे दिसून येत आहे.
